Wejście w życie ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska w zasadniczy sposób zmieniło podejście do oceny jakości powietrza w Polsce. W miejsce działającej od 1992 r., opartej przede wszystkim o stacje pomiarowe Państwowej Inspekcji Sanitarnej i koordynowanej przez Instytut Ochrony Środowiska sieci, rozpoczęto budowę systemu pomiarowego, koordynowanego przez wojewodę.

Najważniejszym celem tworzonego systemu pomiarowego jest zapewnienie warunków do ochrony powietrza i zarządzania jego jakością w sposób skuteczny, a równocześnie spójny z wymogami Unii Europejskiej, gdzie podstawowym dokumentem, określającym wymagania w tym zakresie jest dyrektywa Rady 96/62/EC z dnia 27 września 1996 r. w sprawie oceny i zarządzania jakością powietrza, tzw. dyrektywa ramowa oraz dyrektywy pochodne, dotyczące poszczególnych zanieczyszczeń.

Prawo ochrony środowiska określa dwa zasadnicze cele działań w dziedzinie ochrony powietrza:
utrzymywanie jakości powietrza na tych obszarach, gdzie jest ona wystarczająca,
planowanie poprawy jakości powietrza na obszarach, gdzie nie są dotrzymane obowiązujące poziomy substancji w powietrzu.
W dziedzinie ochrony powietrza, w ramach przygotowania Polski do wejścia do Unii Europejskiej wykonano szereg prac:

• został już praktycznie zakończony etap przygotowawczy obejmujący transpozycję dyrektyw do polskiego systemu prawnego,
• w znacznej części został już także zrealizowany etap wdrożeniowy tj. wykonana została ocena wstępna a także zgodnie z terminem ustawowym 30 marca 2003 roku ukończone zostały prace nad pierwszą oceną roczną jakości powietrza na poziomie województw; prace na poziomie krajowym mają zostać ukończone do 30 czerwca 2003 roku.

Wyniki pierwszej oceny rocznej stanowią podstawę do ustalenia oraz przyjęcia do realizacji programów pomiarowych dla wszystkich stref i aglomeracji.
Początkiem działań w zakresie oceny jakości powietrza było:

• określenie stref i aglomeracji stosownie do definicji ustawowej.
  W województwie podkarpackim wyróżniono 25 stref, których granice pokrywają się z granicami powiatów - jest 21 powiatów ziemskich i 4 powiaty grodzkie, a w tym trzy powiaty grodzkie z liczbą ludności w przedziale do 100 000 i jeden powiat grodzki (Rzeszów) z liczbą ludności w przedziale 150 000 - 199 000.
  Dla każdej z wyróżnionych stref został określony sposób oceny jakości powietrza, będący wynikiem oceny wstępnej dokonanej w oparciu o dostępne dane pomiarowe, wyników inwentaryzacji emisji, danych o rozmieszczeniu instalacji i możliwości technicznych, a także ograniczeń związanych z kosztami modernizacji sieci na obszarze całego województwa,
  Nie wyróżniono aglomeracji na terenie województwa podkarpackiego.
• wykonanie dokumentacji nt. "Założenia systemu oceny jakości powietrza w województwie podkarpackim". Zasadniczym celem opracowania jest weryfikacja istniejącej sieci pomiarowej zanieczyszczeń powietrza wraz z systemem zbierania i przetwarzania danych, w aspekcie wymagań dyrektyw Unii Europejskiej.

Jednym z istotnych celów organizowanego systemu oceny jakości powietrza w województwie jest stworzenie możliwości wypełniania obowiązków, wynikających z rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 28 listopada 2002 r. w sprawie zakresu i sposobu przekazywania informacji dotyczących zanieczyszczenia powietrza.

Od początku 2002 roku funkcjonuje elektroniczna baza danych JPOAT zawierająca wyniki stężeń podstawowych zanieczyszczeń powietrza w województwie podkarpackim. Administratorem bazy jest wojewódzki inspektor ochrony środowiska. Wstępnie zweryfikowane miesięczne serie wyników przekazywane są Głównemu Inspektorowi Ochrony Środowiska do 10 dnia każdego miesiąca za miesiąc poprzedni, natomiast zweryfikowane roczne serie wyników pomiarów poziomów substancji w formie elektronicznej przekazywane są do dnia 31 marca każdego roku za rok poprzedni.

Zarówno z transpozycji prawa polskiego do wymagań Unii Europejskiej, jak i realizacji przez Polskę krajowej polityki ekologicznej, wynikają nowe obowiązki, jakie stoją przed przedsiębiorstwami w dziedzinie ochrony środowiska. Jedną z najważniejszych zmian dla przedsiębiorstw jest wprowadzenie do prawa polskiego wymagań Dyrektywy Rady 96/61/WE dotyczącej zintegrowanego zapobiegania zanieczyszczeniom i ich kontroli (tzw. Dyrektywa IPPC). Nowe przepisy wprowadziły dla wybranej grupy przedsiębiorstw obowiązek uzyskiwania tzw. pozwoleń zintegrowanych i ustalania norm emisyjnych na podstawie Najlepszej Dostępnej Techniki (BAT - Best Available Technique). Jak wskazują przykłady przedsiębiorstw działających w krajach UE wydanie pozwolenia zintegrowanego może być uwarunkowane koniecznością zmniejszenia energo lub materiałochłonności procesu technologicznego.

Transponując wymagania UE w zakresie ograniczania emisji zanieczyszczeń z instalacji przemysłowych do powietrza wprowadzono wymagania dotyczące m.in.:

• konieczności dotrzymania norm emisji w odniesieniu do ilości i rodzaju substancji zanieczyszczających powstających w procesach technologicznych,
• postępowania w przypadku zakłóceń i awarii w procesach technologicznych czy działaniu urządzeń ochronnych,
• przypadków, w których niezbędne jest prowadzenie pomiarów stężeń zanieczyszczeń w gazach odlotowych i zakresu tych pomiarów.

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z 30 lipca 2001 roku w sprawie wprowadzania do powietrza substancji zanieczyszczających z procesów technologicznych i operacji technicznych (Dz.U. 87/01 poz. 957) wojewoda ma prawo, działając w porozumieniu z wojewódzkim inspektorem ochrony środowiska oraz określonym podmiotem gospodarczym, do podjęcia decyzji o ograniczeniu lub wstrzymaniu procesów technologicznych i operacji technicznych. Może to nastąpić w przypadku wystąpienia awarii albo zakłóceń w procesach technologicznych i operacjach technicznych lub w pracy urządzeń ochronnych ograniczających wprowadzanie substancji zanieczyszczających do powietrza, prowadzących do dwukrotnego przekroczenia dopuszczalnych ilości substancji zanieczyszczających, trwającego dłużej niż 3 godziny.

Wprowadzenie takiego rozwiązania będzie miało pozytywne konsekwencje dla jakości powietrza atmosferycznego. Wymagania te są konsekwencją transpozycji do prawa polskiego przepisów Dyrektywy 88/609/EWG w sprawie ograniczenia emisji niektórych zanieczyszczeń do powietrza z dużych obiektów energetycznego spalania paliw. Ponadto omawiane rozporządzenie Ministra Środowiska wprowadza wymagania odnoszące się także do wielkości emisji zanieczyszczeń do powietrza z innych rodzajów instalacji m.in.:

• służących spalaniu olejów odpadowych (transpozycja wymagań Dyrektywy 75/439/EWG w sprawie usuwania olejów odpadowych),
• służących spalaniu odpadów niebezpiecznych (Dyrektywa 94/67/WE),
• nowych i istniejących spalarni odpadów komunalnych (Dyrektywy: 89/369/EWG w sprawie nowych i 89/429/EWG - istniejących spalarni odpadów komunalnych),
• emitujących do powietrza azbest (Dyrektywa 87/217/EWG),
• zajmujących się produkcją dwutlenku tytanu (92/112/EWG).

Jak wynika z prowadzonych w kraju oraz na obszarze województwa podkarpackiego bilansów emisji podstawowych zanieczyszczeń powietrza (dwutlenku siarki, dwutlenku azotu, pyłu zawieszonego) na przestrzeni ostatnich kilku lat stwierdzono, że jej wartość systematycznie maleje.

Łączna emisja pyłów i gazów w województwie w 2002 r. wyniosła ponad 2,6 mln. Mg, w tym:

• SO₂ - 15,4 tys. Mg,
• NO₂ - 7,0 tys. Mg,
• CO - 7,7 tys. Mg,
• CO₂ - 2,6 mln. Mg,
• pyły - 3,8 tys. Mg.

Emisja zanieczyszczeń - Polska a podkarpacie

Województwo podkarpackie zajmuje 13 miejsce w kraju pod względem emisji zanieczyszczeń gazowych (w tym głównie dwutlenku siarki) oraz 14. miejsce pod względem ilości wprowadzanych do powietrza pyłów.

Emisja zanieczyszczeń gazowych i pyłowych w województwie pochodzi głównie z procesów energetycznego spalania paliw i w 2002 roku stanowiła ona ok.97% ogólnej emisji.

Procentowy udział emisji w województwie w stosunku do emisji krajowej w roku 2002

Na terenie województwa rozkład przestrzenny emisji jest zróżnicowany. Największa ilość zanieczyszczeń pyłowych i gazowych wyemitowana została do atmosfery w powiatach: stalowowolskim, mieleckim, oraz w Rzeszowie, Krośnie i Tarnobrzegu.

Emisja zanieczyszczeń pyłowych i gazowych w województwie podkarpackim według powiatów 2002 rok

W 88 zakładach szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza w województwie podkarpackim, zainstalowanych jest ponad 900 urządzeń do redukcji zanieczyszczeń, na których w 2002 roku zredukowano aż 98,5% wyemitowanych zanieczyszczeń pyłowych i 11,6% zanieczyszczeń gazowych.

W 2002 roku badania stanu powietrza w województwie podkarpackim wykazały na większości stanowisk pomiarowych niskie stężenia następujących zanieczyszczeń objętych programem badań:

• dwutlenku siarki,
• dwutlenku azotu,
• tlenku węgla,
• benzenu,
• ołowiu,
• ozonu.

Przekroczenia obowiązujących wartości dopuszczalnych tych substancji nie występowały, w związku z czym w ocenie bieżącej przeprowadzonej za rok 2002 wszystkie strefy zakwalifikowano, pod względem poziomu stężeń tych zanieczyszczeń, do najwyższej klasy A.

Monitoring powietrza atmosferycznego na terenie województwa podkarpackiego 2002 rok

Na podstawie prowadzonych badań ocenia się, iż największy problem spośród zanieczyszczeń objętych pomiarami stanowił pył zawieszony. Jedynie stężenia tego zanieczyszczenia przekraczały wartości dopuszczalne na terenie naszego województwa.

W roku 2002 na terenie województwa w większości pomiary pyłu uzyskano ze stacji, w których stosuje się metodę reflektometryczną bez separacji frakcji (pył BS). Metoda ta nie jest obecnie uznawana za metodę referencyjną, ponieważ daje wyniki zaniżone w stosunku do metody wagowej z separacją frakcji PM10 nawet do kilkudziesięciu procent. Klasyfikację stref w województwie oparto więc głównie na pomiarach pyłu zawieszonego PM10, które prowadzone były z czasem uśredniania 24-godzinnym. Stężenia pyłu znacznie różniły się od siebie w zależności od tego, czy prowadzone były w sezonie letnim, czy zimowym. Głównie w sezonie zimowym stwierdzono liczne przekroczenia stężeń pyłu PM10 w powietrzu w mieście Rzeszowie na ul. Grunwaldzkiej. Wiąże się to z dużym ruchem komunikacyjnym, który ma miejsce w bliskiej odległości od stacji pomiarowej. Wysokie wartości PM10 odnotowano także w Przemyślu na ul. Dolińskiego oraz Pl. Dominikańskim, co może być związane z lokalizacją stacji w bliskiej odległości od zwartego, wielorodzinnego budownictwa, które - szczególnie w sezonie grzewczym - jest poważnym emitorem pyłu pochodzącego ze spalania. Pod względem zanieczyszczenia pyłem zawieszonym PM10 strefy: miasto Rzeszów i miasto Przemyśl zakwalifikowano do klasy B/C, co oznacza, że na tych obszarach wyniki przekroczeń wartości dopuszczalnych uzyskano w oparciu o dostępne dane i metody, niewystarczające do zaliczenia stref do klasy C (opracowania Programu Ochrony Powietrza).

Pozostałe zanieczyszczenia objęte programem badań osiągały niskie wartości stężeń, nie przekraczające wartości dopuszczalnych tych substancji zarówno w kryterium ochrony zdrowia, jak i ochrony roślin.

Klasyfikacja stref 2002 r. SO2, NO2, CO, Pb, O3, benzen

Klasyfikacja stref 2002 r. Pył PM10

Przy klasyfikacji stref oraz analizie zanieczyszczenia powietrza uwzględniono ponadto obszary wydzielone znajdujące się na terenie województwa podkarpackiego i wchodzące w skład poszczególnych stref, dla których obowiązują odrębne normy dla każdego zanieczyszczenia., tj.:

• obszary parku narodowego,
• obszary ochrony uzdrowiskowej,
• obszary chronionego krajobrazu.

W 2002 r. nie stwierdzono żadnych przekroczeń wartości dopuszczalnych stężeń zanieczyszczeń objętych programem monitoringu na terenie parków narodowych położonych w obrębie województwa (Bieszczadzkiego i Magurskiego), a także na obszarach ochrony uzdrowiskowej (Rymanów Zdrój, Iwonicz Zdrój, Horyniec Zdrój, Komańcza, Polańczyk i Czarna).

Na obszarach ochrony uzdrowiskowej najwyższe stężenia dwutlenku siarki a także dwutlenku azotu (ok. 37% wartości dopuszczalnej) odnotowano w Horyńcu Zdroju, natomiast w pozostałych miejscowościach posiadających status uzdrowiska były bardzo niskie.

Na terenie obszarów ochrony uzdrowiskowej w 2002 roku prowadzone były głównie pomiary pyłu BS, jedynie w Polańczyku uzyskano wyniki stężenia pyłu PM10 mierzonego metodą referencyjną, które nie osiągnęły jednak wysokich wartości przekraczających wartości dopuszczalnych.

Poddano ponadto analizie jakość powietrza w województwach: małopolskim, świętokrzyskim i lubelskim, które położone są w bezpośrednim sąsiedztwie woj. podkarpackiego w celu stwierdzenia ewentualnych zanieczyszczeń napływających na teren naszego województwa z tych obszarów. Na podstawie zebranych informacji można stwierdzić, iż wpływ zanieczyszczeń z terenu tych województw nie jest znaczący, ponieważ jakość powietrza na tych obszarach jest na ogół zadowalająca.

Dla spełnienia wymagań zapisanych w aktach prawnych dotyczących monitoringu powietrza, konieczne jest dokonanie modernizacji istniejących systemów oceny jakości powietrza, tak aby ich standardy i możliwości techniczne zbliżone były do występujących w Unii Europejskiej. Sprowadza się to głównie do wzmocnienia systemów pomiarowych poprzez rozbudowanie istniejących sieci ze szczególnym uwzględnieniem automatycznych stacji monitoringu, zbudowania odpowiedniej, niezawodnej infrastruktury łączności oraz odpowiedniego wyposażenia informatycznego i oprogramowania w stacji centralnej. Duży nacisk powinien być położony również na rozbudowanie funkcji szacowania jakości powietrza opartego na modelowaniu matematycznym a także doborze odpowiedniej ilości kadry pracującej na rzecz systemu.

Aby możliwe było prowadzenie działań zmierzających do osiągnięcia poprawy jakości powietrza w województwie lub utrzymania jakości powietrza na tym samym poziomie, konieczne jest:

• prowadzenie pomiarów stężeń zanieczyszczeń,
• gromadzenie wyników pomiarów zanieczyszczenia powietrza,
• analiza zmian stanu jakości powietrza,
• wyznaczanie poziomów stężeń zanieczyszczeń metodami innymi, niż pomiarowe,
• prognozowanie jakości powietrza,
• udostępnianie zebranych informacji społeczeństwu.

Niektóre działania oraz inwestycje zmierzające do poprawy jakości powietrza w województwie podkarpackim:

• oddanie do użytku nowoczesnego bloku gazowo-parowego o mocy elektrycznej 100 MW i cieplnej 80 MJ/s w Elektrociepłowni Rzeszów S.A. w Rzeszowie, co znacznie ograniczy emisję zanieczyszczeń pochodzenia energetycznego,
• dalsza, sukcesywna likwidacja kotłów węglowych poprzez wymianę na urządzenia grzewcze opalane gazem lub olejem opałowym w Jarosławiu, Kolbuszowej, Ropczycach, Krośnie i Rzeszowie,
• instalowanie nowoczesnych urządzeń do redukcji zanieczyszczeń emitowanych do atmosfery z emitorów zakładowych,
• modernizacja procesu technologicznego w Firmie Oponiarskiej "DĘBICA" S.A. w Dębicy prowadząca do zmniejszenia emisji zanieczyszczeń pochodzących głównie z rozpuszczalników na bazie benzyny,
• wyeliminowanie substancji niszczących warstwę ozonową z urządzeń chłodniczych używanych i zainstalowanych na terenie "DELPHI" Krosno S.A. w Krośnie.

Dalsze działania wynikające z klasyfikacji ogólnej stref w województwie podkarpackim:

• przeprowadzenie dodatkowych badań obejmujących kolejny rok w strefach: miasto Rzeszów i miasto Przemyśl,
• dalsze pomiary w punktach, gdzie stwierdzono wysokie stężenia pyłu mierzonego metodą reflektometryczną bez separacji frakcji (BS) tj. w Ustrzykach Dolnych i Lesku,
• modernizacja stacji pomiarowych, w których nie są stosowane metodyki referencyjne oraz lokalizacja nie spełnia wymogów rozporządzenia Ministra Środowiska,
• zaplanowanie stacji automatycznej pomiaru zanieczyszczeń powietrza, która będzie zlokalizowana w strefie miasto Rzeszów,
• monitoring powietrza oparty na pomiarach manualnych, pomiarach wskaźnikowych oraz obiektywnym szacowaniu czy matematycznym modelowaniu,
• utrzymanie jakości powietrza na terenie województwa podkarpackiego na dotychczasowym lub lepszym poziomie.

W roku 2002 dokonano kontroli z zakresu dotrzymania dopuszczalnych poziomów hałasu w 78 obiektach przemysłowych zlokalizowanych na terenie woj. podkarpackiego.

W wyniku tych kontroli stwierdzono przekroczenia dopuszczalnych norm w 52 przypadkach, co stanowi 66% wszystkich kontrolowanych zakładów. Norma dzienna została przekroczona 31 razy a norma nocna 21 razy, co stanowi ok. 40% liczby wszystkich przekroczeń. Rozkład wielkości przekroczeń jest zbliżony do roku poprzedniego.

Pora dzienna
Pora nocna

Wśród kontrolowanych branż najwięcej przekroczeń odnotowano w zakładach obróbki drewna, produkcji żywności, energetyce, działalności rozrywkowej oraz branży handlowej. Ponadto w roku 2002 do norm dopuszczalnych natężenia hałasu dostosowało się 8 podmiotów gospodarczych, w tym:

• 2 zakłady przemysłu gumowego i przetwórstwa tworzyw sztucznych,
• 2 zakłady przemysłu meblarskiego i obróbki drewna,
• 2 lokale zajmujące się działalnością rozrywkowo-sportową,
• 1 zakład przemysłu spożywczego,
• 1 zakład usługowy.

Rocznik statystyczny "Ochrona środowiska 2002" - Dane Inspekcji Ochrony Środowiska

Wykonane w 2002 roku pomiary hałasu drogowego wykazują, że przy głównych ciągach komunikacyjnych na terenie monitorowanych miast utrzymują się nadal przekroczenia dopuszczalnych poziomów hałasu. Pomiary wykonywano w Rzeszowie, Jarosławiu, Stalowej Woli oraz w ograniczonym zakresie w miejscowościach uzdrowiskowych: Rymanowie, Iwoniczu i Polańczyku. Na podstawie wyników opracowano mapki natężenia hałasu komunikacyjnego.

Charakterystyka wyników pomiarów wykonywanych w odległości 1 m od krawężnika jezdni

Rozkład przekroczeń wartości dla hałasu komunikacyjnego

Inwestycje związane z ograniczeniem emisji hałasu do środowiska:

1. Obiekty przemysłowe, handlowe i sportowo-rozrywkowe:
   • modernizacja maszynowni chłodniczej i instalacji amoniakalnej oraz wykonanie ekranu akustycznego przez przedsiębiorstwo ALIMA-GERBER S.A. Warszawa Zakład Produkcyjny w Rzeszowie,
   • budowa ekranu dźwiękochłonnego obok chłodni wodnej wraz z zadaszeniem, przeprowadzenie remontu maszyny do czyszczenia lodu, remontu i konserwacji urządzeń chłodniczych, sprężarki amoniakalnej i pompy wodnej w Miejskim Ośrodku Sportu i Rekreacji w Sanoku,
   • kontynuacja działań w celu ograniczenia emisji hałasu do środowiska w zakładzie "JASAN" Sp. z o. o.: podwyższono betonowe ogrodzenie terenu Zakładu do 4 m na długości 28 m, wprowadzono zmiany procesu technologicznego i przeprowadzono modernizację i remonty istniejących agregatów chłodniczych,
   • wyłączenie z pracy maszyny do cięcia metalu i wykonanie remontu uciążliwego wentylatora wyciągowego w firmie "WALTER" Obróbka Drewna i Metali w Krościenku Wyżnym,
   • wymiana urządzeń chłodniczych i współpracujących, zmiana usytuowania wentylatorów, wykonanie wyciszenia wentylatorów i pomieszczenia agregatów chłodniczych w sklepie "Biedronka" (Jeronimo Martins Dystrybucja Sp. z o.o.) w Tarnobrzegu,
   • rozpoczęcie prac modernizacyjnych w kotłowni nr 3 Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w Tarnobrzegu,
   • wykonanie wyciszenia okien i wentylatorów w hali produkcyjnej oponek od strony wschodniej, wykonanie z desek ekranu dźwiękochłonnego od strony północno-wschodniej (o wysokości 4m) w zakładzie GPR Guma i Plastik Recycling Sp. z o. o. w Zarzeczu.
2. Trasy komunikacyjne:
   • zmiana organizacji ruchu i modernizacja trasy przelotowej w Nisku,
   • oddanie do użytku nieuciążliwego (również ze względu na hałas) odcinka drogi ze strefy ekonomicznej oraz kontynuacja innych prac z "Programu Zadań Rządowych dla Komunikacji w Mielcu".

Najpilniejsze zadania do realizacji z zakresu ograniczania hałasu:

• budowa nowych obwodnic dla miast i dróg szybkiego ruchu, szczególnie przy licznie uczęszczanych trasach tranzytowych wschód-zachód (E 40 - nr 4) i północ-południe (E 371 - nr 9),
• budowa ekranów akustycznych przy drogach w miejscach uciążliwych dla mieszkańców,
• przygotowanie przez starostów do 30 czerwca 2012 roku map akustycznych dla aglomeracji o liczbie mieszkańców większej niż 100 tys., natomiast przez wojewodę programu działań dla dróg, linii kolejowych i lotnisk zaliczanych do obiektów, których eksploatacja może powodować negatywne skutki oddziaływania na znacznych obszarach, co wiąże się z prowadzeniem długofalowych pomiarów hałasu komunikacyjnego i przemysłowego.