Głównymi źródłami antropogenicznego zanieczyszczenia rzek są ścieki wytwarzane przez podstawowe sektory gospodarki - przemysł i gospodarkę komunalną.

W województwie podkarpackim w 2002 roku odprowadzono ogółem 78,0 hm3 ścieków wymagających oczyszczenia, z tego 63,7 % stanowiły ścieki komunalne, a 36,3 % ścieki przemysłowe. Procesowi oczyszczania poddano 70,9 hm3 ścieków (90,9 %). W gospodarce komunalnej oczyszczono 89,1 % ścieków, natomiast w przemyśle 94,0 %.

W ostatnich latach notowane są tendencje spadkowe ilości odprowadzanych ścieków, szczególnie uległa ograniczeniu presja ze strony ścieków przemysłowych. W latach 1999-2002 ogólna ilość ścieków wymagających oczyszczania zmniejszyła się o 19,6 %: w gospodarce komunalnej o 10,8 % i w przemyśle o 31,5 %. Nadmienić należy, że równocześnie zwiększa się presja źródeł zlokalizowanych na terenach wiejskich. Wzrostowi konsumpcji wody z wodociągów nie towarzyszy bowiem rozwój systemów kanalizacyjnych. Z wodociągów zbiorowych wg szacunków korzysta blisko 50 % mieszkańców wsi województwa, a tylko 19,3 % kieruje ścieki do oczyszczalni.

Ścieki przemysłowe

Ścieki komunalne

Obszar województwa podkarpackiego położony jest w dorzeczu górnej Wisły z wyjątkiem zlewni rzeki Strwiąż i Mszanki, które leżą w dorzeczu Dniestru (zlewisko Morza Czarnego). Główną sieć rzeczną tworzy rzeka Wisła i jej dwa duże karpackie dopływy: San i Wisłoka. Zróżnicowanie fizjograficzne terenu województwa, obejmującego swym zasięgiem góry Beskidu Niskiego i Bieszczadów, część Pogórza Karpackiego oraz obszar nizinny Kotliny Sandomierskiej, wpływa znacząco na charakter cieków i ich reżim hydrologiczny. Południową część województwa stanowią obszary źródłowe Wisłoki, Jasiołki, Sanu i Wisłoka, tj. rzek zaopatrujących w wodę pitną mieszkańców wielu miejscowości Podkarpacia.

Jakość powierzchniowych wód płynących województwa podkarpackiego w 2002 roku - ocena ogólna

 W 2002 roku dokonano oceny jakości wód w 25 rzekach o łącznej długości 1251,2 km. Badania prowadzono w obrębie pięciu zlewni cząstkowych, różniących się m.innymi pod względem morfometrii, presji antropogenicznej, uprzemysłowienia czy struktury użytkowania rolniczego. Zlewnie tworzą rzeki: Wisła, Wisłoka, San i Wisłok wraz z większymi dopływami oraz rzeka Strwiąż. Sieć monitoringu rzek w województwie liczyła 82 przekroje kontrolne. Zakres badań obejmował wskaźniki fizykochemiczne, bakteriologiczne oraz hydrobiologiczne i w tych grupach wskaźnikowych dokonano także oceny jakości wód. Ocenę wynikową stanowi ocena ogólna. Trzy dopływy Sanu - Wiar, Wisznia, Szkło oraz rzeka Strwiąż, przepływające przez tereny Polski i Ukrainy, objęte są rozszerzonymi badaniami w ramach monitoringu granicznego, będącego realizacją zobowiązań wynikających z umowy dwustronnej o współpracy na wodach granicznych.

W 2002 roku w ocenie ogólnej żadna z kontrolowanych rzek nie osiągnęła I klasy czystości wód. Do II klasy zaliczono górne, źródłowe odcinki Wisłoki, Sanu i Wisłoka o łącznej długości 253,5 km, co stanowi 20,3% całkowitej długości badanych rzek. Jako wody III klasy zakwalifikowano 396,9 km, czyli 31,7% badanych wód i stanowiły je głównie odcinki Sanu i jego dopływów, a także fragmenty Wisłoki, Wisłoka oraz Sanny i Łęgu w zlewni Wisły. Pozostałe 600,8 km, czyli 48% nie odpowiadało normatywom żadnej z klas czystości. Największy odsetek wód pozaklasowych stwierdzono w zlewni Wisły - 72,5% (głównie: Wisła, fragment rzeki Łęg, potok Rów) oraz w zlewni rzeki Wisłok - 70,7% ze znaczącym udziałem Wisłoka i Stobnicy. Najniższy odsetek zanieczyszczonych rzek odnotowano w zlewni Sanu - 27,6%. W grupie rzek zanieczyszczonych znalazły się m.innymi: rzeka Szkło, znaczna część kontrolowanego biegu Trzebośnicy, odcinki Wiaru i Wiszni oraz dolny bieg Sanu. Decydujące znaczenie w ocenie ogólnej jakości wód w rzekach miał ich stan sanitarny, a na niektórych odcinkach rzek poddanych wpływowi zanieczyszczeń antropogenicznych także wskaźniki fizykochemiczne i hydrobiologiczne. W ciągu ostatnich 3 lat nie zaszły istotne zmiany w ocenie ogólnej badanych rzek Podkarpacia, ale zauważalny jest stopniowy wzrost zasięgu wód w II klasie czystości.

Znacznie korzystniej przedstawia się jakość wód w rzekach w ocenie fizykochemicznej. Według tego kryterium stwierdzono:

• 251,2 km wód I klasy, co stanowi 20,1%,
• 316,0 km wód II klasy, co stanowi 25,3%,
• 405,4 km wód III klasy, co stanowi 32,3%,
• 278,6 km wód ponadnormatywnie zanieczyszczonych, co stanowi 22,3%.

Głównymi wskaźnikami dyskwalifikującymi lub decydującymi o obniżeniu klasy czystości były azot azotynowy i związki fosforu, rzadziej wskaźniki tlenowe charakteryzujące ogólne zawartości związków organicznych, a w przypadku Wisły, Trześniówki oraz rzeki Szkło także zasolenie. Wody bardzo czyste, spełniające wymogi I klasy czystości prowadziły rzeki: Wisłoka, San i Wisłok na odcinkach źródłowych.

Niski poziom związków biogennych, w granicach I klasy, stwierdzono jedynie w górnych biegach Wisłoki, Sanu, Wisłoka oraz w Osławie. Z kolei największy odsetek wód o wysokich stężeniach związków biogennych - ponad 43%, odnotowano w zlewni rzeki Wisłok. Podstawowymi źródłami zasilania rzek w związki biogenne są zrzuty niedostatecznie oczyszczonych ścieków komunalnych i przemysłowych oraz spływy powierzchniowe z terenów rolniczych i zabudowanych. Wskazują na to m.innymi ponadnormatywne stężenia związków azotu i fosforu w rzekach poniżej niektórych miast, np. w Trzebośnicy poniżej Sokołowa Małopolskiego czy w Stobnicy poniżej Brzozowa, również w potoku Rów będącym odbiornikiem ścieków ze Specjalnej Strefy Ekonomicznej EURO-PARK w Mielcu, a także w górnym biegu rzeki Łęg.

Zanieczyszczenia specyficzne, takie jak metale ciężkie, fenole lotne, detergenty i formaldehyd praktycznie nie wpłynęły na wynik oceny jakości wód. Podwyższone stężenia fenoli, na poziomie II klasy, wystąpiły na odcinku Wisłoki oraz w potoku Rów, w którym stwierdzono również wysokie stężenie formaldehydu.

Jakość wód powierzchniowych płynących w województwie podkarpackim w 2002 roku według zawartości substancji organicznych i biogennych

W porównaniu do roku 2001 nie nastąpiły znaczące zmiany w ocenie wód wg wskaźników fizykochemicznych. Korzystnym zjawiskiem jest spadek zawartości związków biogennych z poziomu III klasy do II klasy na kilku odcinkach środkowego i dolnego biegu Sanu oraz z non do klasy III w rzece Wisłok poniżej Krosna i poniżej Łańcuta. Jednocześnie w niektórych ciekach obserwowano wzrost zanieczyszczenia wód tymi związkami np. w: Lubaczówce poniżej Lubaczowa, Morwawie, Ropie, Wiszni oraz w dolnym biegu Wisłoki.

W 2002 roku długość odcinków rzek prowadzących wody pozaklasowe ze względu na stan sanitarny wynosiła 567,9 km, co stanowiło 45,4% długości badanej. Wód III klasy czystości było 429,8 km, tj. 34,3%, natomiast wód II klasy 253,5 km - 20,3%. Nie stwierdzono wód I klasy. Najniższy stopień zanieczyszczenia bakteriologicznego charakteryzował, podobnie jak w ocenie fizykochemicznej, górne biegi Wisłoki, Sanu i Wisłoka. Pogorszenie stanu sanitarnego wód w rzekach następuje głównie poniżej miast i nie skanalizowanych terenów wiejskich, np. w: Wisłoce poniżej Pilzna, Sanie poniżej Jarosławia, Lubaczówce poniżej Lubaczowa, Wisłoku poniżej Krosna. Najwięcej odcinków pozaklasowych rzek stwierdzono w zlewni Wisły i Wisłoka. Poprawę stanu sanitarnego wód odnotowano w dolnym biegu Sanu.

W ocenie według wskaźników hydrobiologicznych zdecydowana większość badanych rzek spełniała wymagania klasy II (54,7%). Znacznie mniejszy odsetek wód - 17,6% zaliczono do III klasy. Wody w I klasie prowadził jedynie San w górnym biegu (8,6%). Wody pozaklasowe stanowiły 19,1% kontrolowanej długości rzek i stwierdzono je na odcinkach ujściowych: Sanu, Wisłoki, Wisłoka, Przyrwy, Wiszni oraz w Wiśle i rzece Szkło. Wskaźnikiem decydującym o wyniku klasyfikacji był chlorofil "a".

O jakości wód granicznych po stronie polskiej i ukraińskiej decydują ścieki komunalne z miast, zanieczyszczenia ze źródeł obszarowych wynikające z niskiego stopnia sanitacji wsi oraz spływy powierzchniowe z terenów użytkowanych rolniczo. Dużym zagrożeniem dla wód Wiszni są zanieczyszczenia przemysłowe związane z tranzytowym transportem materiałów niebezpiecznych i substancji chemicznych, a w przypadku rzeki Szkło - wody złożowe z przemysłu siarkowego w miejscowości Jaworów na Ukrainie. Badane odcinki rzek granicznych, a w szczególności rzeka Szkło i fragment Wiszni, wykazują wysoki poziom zanieczyszczeń fizykochemicznych i bakteriologicznych. Jedynie rzeka Wiar, z wyjątkiem odcinka ujściowego, posiada lepsze od pozostałych cieków parametry jakościowe. W strefie ujściowej degradujący wpływ na wody Wiaru mają ścieki komunalne z Przemyśla. W porównaniu do poprzednich lat badań nie odnotowano istotnych zmian.

W rzekach monitorowanych w 2002 roku dokonano oceny zawartości azotanów oraz wskaźników stymulujących proces eutrofizacji wód pod kątem wymagań Dyrektywy Azotanowej, podstawowego dokumentu Unii Europejskiej w sprawie ochrony wód przed zanieczyszczeniami pochodzącymi ze źródeł rolniczych. Analiza wykazała, że podkarpackie rzeki nie należą do wód wrażliwych na zanieczyszczenie związkami azotu pochodzenia rolniczego. Przekroczenie ustalonych wartości granicznych wskaźników eutrofizacji, głównie fosforu ogólnego, na odcinkach: Trzebośnicy, Wielopolki, Stobnicy, Mleczki, Wiaru oraz potoku Rów świadczą o podatności tych rzek na eutrofizację. Jednak sposób zagospodarowania zlewni analizowanych cieków oraz charakter dopływających zanieczyszczeń wskazują, że przyczyną tego zjawiska nie jest działalność rolnicza w zlewni, tylko dopływające do wód ścieki komunalne i przemysłowe.

Zmiany klasyfikacji rzek województwa podkarpackiego w latach 2000-2002

W 2002 roku w ramach monitoringu wód powierzchniowych wykonano badania wód dwóch karpackich zbiorników zaporowych: zbiornika Solina oraz zbiornika Besko. Są to zbiorniki o charakterze podgórskim, wielozadaniowe, stanowiące ważny element w gospodarce wodnej Podkarpacia.

Zbiorniki zaporowe mają cechy pośrednie pomiędzy rzekami i wodami stojącymi, pozostają pod silnym wpływem morfologii dorzecza, warunków hydrologicznych, chemizmu wody oraz świata roślinnego i zwierzęcego cieków zasilających zbiornik. Podstawowym procesem decydującym o walorach użytkowych wód w zbiorniku jest eutrofizacja. Jedną z przyczyn eutrofizacji jest wzrost zawartości w wodzie związków azotowych pochodzących m.innymi ze źródeł rolniczych.

Zbiornik Solina na Sanie powstał z przeznaczeniem głównie do celów energetycznych, przeciwpowodziowych, wyrównawczych oraz jako źródło wody pitnej. Stwarza także dobre warunki dla rekreacji i wypoczynku. Korzystne parametry morfometryczno-hydrograficzne i duża powierzchnia zlewni całkowitej powodują, że zbiornik jest stosunkowo odporny na degradację. Ponad 75% powierzchni zlewni zajmują lasy, a działalność rolniczą ogranicza intensywna rzeźba terenu.

Zbiornik Besko na rzece Wisłok jest rezerwuarem wody pitnej oraz pełni rolę przeciwpowodziową. Zlewnia zasilająca zbiornika ma charakter rolniczo-leśny. Cechy morfometryczne, hydrologiczne i zlewniowe, a w szczególności użytkowanie zlewni powodują, że zbiornik wykazuje mniejszą odporność na degradację niż zbiornik Solina.

Wspólnymi cechami zlewni obu zbiorników, korzystnymi z punktu widzenia ochrony wód, jest brak przemysłu, niewielkie zaludnienie, duży udział terenów leśnych oraz obszarów o dużych walorach przyrodniczych objętych ochroną prawną, a także dobra jakość wód w głównych ciekach zasilających zbiorniki.

Zagrożenie dla jakości wód w kontrolowanych zbiornikach zaporowych stanowią: nieuporządkowana gospodarka ściekowa na terenach wiejskich, spływy powierzchniowe z terenów zagospodarowanych oraz użytkowanych rolniczo, a w przypadku zbiornika Solina także dopływ zanieczyszczeń z terenów przeznaczonych do rekreacji i wypoczynku na obrzeżach zbiornika oraz zrzuty ścieków z oczyszczalni funkcjonujących w zlewni bezpośredniej zbiornika.

Badania wód retencjonowanych w zbiorniku Solina wskazują na bardzo dobrą ich jakość. Parametry fizykochemiczne charakteryzujące zawartości substancji organicznych, zasolenie wód, a także zawartości biogennych związków azotu i fosforu nie przekroczyły norm ustalonych dla I klasy czystości wód powierzchniowych. Wody zbiornika były zasobne w tlen, przy czym w okresie letnim średnie natlenienie wody w warstwie naddennej zmniejszyło się do poziomu II klasy. Pod względem sanitarnym wody oceniono jako bardzo czyste, odpowiadające I klasie. W porównaniu z wynikami oceny uzyskanymi w 2001 roku nie stwierdzono istotnych zmian.

Jakość wód zbiornika Besko była zróżnicowana. W okresie wiosennym badane parametry fizykochemiczne i biologiczne kształtowały się na poziomie I klasy. Latem obserwowano w zbiorniku większe niż wiosną obciążenie wód materią organiczną, wzrost zawartości substancji biogennych oraz spadki tlenu przy dnie zbiornika. Średnie stężenie azotu azotynowego i średnie natlenienie warstwy naddennej odpowiadały III klasie czystości. W obu okresach badawczych stwierdzono bardzo dobry stan sanitarny wód zbiornika.

Analiza wyników badań wód obu zbiorników w świetle przepisów ustawy Prawo wodne pod kątem oceny stopnia ich eutrofizacji wykazała, że nie wykazują tendencji do eutrofizacji.

Ochrona wód zbiorników zaporowych przed zanieczyszczeniem wymaga prowadzenia konsekwentnych działań proekologicznych na obszarze całej zlewni, a w szczególności uporządkowania gospodarki wodno-ściekowej terenów przyległych do zbiorników oraz ograniczenia ryzyka zanieczyszczenia wód związkami azotu pochodzącymi z rolnictwa.

Ograniczenia uciążliwości źródeł zanieczyszczeń:

• w wyniku prowadzonych w 2002 roku przez Kopalnię Siarki "Machów" prac rekultywacyjnych wyrobiska, uzyskano ograniczenie ilości odprowadzanych do środowiska kopalnianych wód trzeciorzędowych o 8,6 %, czwartorzędowych o 32 % i ścieków deszczowych o 65 %;
• znaczną aktywność w działaniach na rzecz ochrony środowiska, w dalszym ciągu wykazywały samorządy gminne. W 2002 roku oddano na terenie województwa podkarpackiego dziewięć nowych komunalnych oczyszczalni ścieków w następujących miejscowościach: Laszki, Wierzbna, Tryńcza, Kamień, Straszęcin, Harasiuki, Kępie Zaleszańskie, Wola Roźwieniecka, Olszany;
• w DELPHI Krosno S.A. w Krośnie wykonano osadnik na kolektorze odprowadzającym wody opadowe z placów składowych węgla i żużla, przez co wyeliminowano możliwość zanieczyszczenia wód potoku Marzec mułem węglowym i popiołem;
• w Przedsiębiorstwie Produkcji Betonów "Prefabet" Sp. z o.o. w Stalowej Woli wprowadzono zamknięty obieg wody uzyskanej z kondensatu z instalacji autoklawów i oczyszczonych ścieków sanitarnych, które zawracane są do produkcji.

Zadania do realizacji:

Zgodnie z krótkookresowymi priorytetami II Polityki Ekologicznej Państwa podjęte zostaną działania w celu ograniczenia zrzutów ze ściekami substancji niebezpiecznych oraz w horyzoncie średniookresowym likwidacja zrzutu ścieków nieoczyszczonych z miast i zakładów przemysłowych.