Ustawa z dnia 18 lipca 2001 roku Prawo wodne określa zasady gospodarowania wodami podziemnymi oraz sposób zarządzania zasobami wodnymi na terenie kraju. Zgodnie z zapisami tej ustawy oceny jakości wód podziemnych dokonuje się w ramach państwowego monitoringu środowiska.

Projekt rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie klasyfikacji dla prezentowania stanu wód powierzchniowych i podziemnych przewiduje wprowadzenie pięciu klas jakości wód podziemnych:

• Klasa I - wody bardzo dobrej jakości, w których żaden ze wskaźników jakości wód nie przekracza wartości dopuszczalnych jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi a skład chemiczny upoważnia do wykorzystania ich bez uzdatnienia,
• Klasa II - wody dobrej jakości, dla których za wyjątkiem żelaza i manganu pozostałe wskaźniki jakości nie przekraczają wartości dopuszczalnych jakości wody do spożycia przez ludzi lub uzyskuje wymaganą jakość po prostym uzdatnieniu fizycznym,
• Klasa III - wody zadowalającej jakości, dla których wykorzystanie wód do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia wymaga typowego uzdatnienia fizycznego i chemicznego i dopuszcza się przekroczenia wartości dopuszczalnej jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi maksymalnie dla 5 określonych wskaźników,
• Klasa IV - wody nie zadowalającej jakości, których wykorzystanie przez ludność wymaga zastosowania wysokosprawnego uzdatniania fizycznego i chemicznego; w wodzie tej dopuszcza się możliwość przekroczenia określonych 10 wartości dopuszczalnych wskaźników jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi,
• Klas V - wody złej jakości, nie nadające się do wykorzystania, których uzdatnianie jest nieopłacalne.

Zakres wskaźników ujętych w klasyfikacji uwzględnia te wskaźniki, których obowiązek pomiaru wynika z konieczności spełnienia wymagań zawartych w określonych dyrektywach UE.

Nowymi elementami w stosunku do dotychczasowych regulacji prawnych dotyczących klasyfikacji wód podziemnych jest:

• wprowadzenie prawnej klasyfikacji jakości wód podziemnych,
• podanie sposobu określenia stanu ilościowego zasobów wód podziemnych,
• wyróżnienie dwóch sposobów prowadzenia monitoringu wód podziemnych,
• uszczegółowienie zasad prowadzenia badań monitoringowych, wprowadzenie których jest
• zgodne z ideą Ramowej Dyrektywy Wodnej.

Wody podziemne wykorzystywane są do zaopatrzenia ludności na terenach wiejskich i małych miast. Duże ośrodki miejskie posiadają najczęściej systemy zaopatrzenia w wodę zasilane wodami powierzchniowymi np.: Warszawa, Wrocław, Rzeszów - zasilane wodami rzecznymi, Szczecin, Olsztyn - zasilane wodami jeziornymi. Na terenach, gdzie brakuje dużych rzek czy jezior miasta korzystają z zasobów wód podziemnych np. Lublin.

Wody wykorzystywane do celów pitnych poddawane są procesom uzdatniania, polegającym na dostosowaniu ich własności i składu do wymagań wynikających z ich przeznaczenia. Wody podziemne w Polsce posiadają na ogół dobre właściwości fizykochemiczne. Najczęściej przekraczane są normy dotyczące dopuszczalnych ilości manganu i żelaza.

Struktura zużycia wody w gospodarstwie domowym

Wody podziemne mają duże znaczenie jako źródło zaopatrzenia ludności w wodę pitną. Działalność człowieka stwarza dla nich duże zagrożenie, dlatego istotne jest śledzenie zmian jakości wód podziemnych, określenie trendów i dynamiki zmian.

W sieci krajowej monitoring wód podziemnych realizowany jest w oparciu o sieć obserwacyjną, składającą się z ok. 700 punktów badawczych. Są to studnie wiercone, piezometry, studnie kopane i źródła, które ujmują różne poziomy użytkowe. W ramach badań składu i własności fizyczno-chemicznych oznacza się 37 wskaźników, a pomiary i badania laboratoryjne wykonywane są raz w roku przez Centralne Laboratorium Chemiczne Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie.

Monitoring wód podziemnych realizowany jest również w sieciach regionalnych, z uwagi na potrzebę rozpoznania jakości zasobów wód podziemnych o istotnym znaczeniu dla województwa.

Sieci lokalne monitoringu wód podziemnych tworzone są przez gminy i podmioty gospodarcze w przypadku stwierdzenia lub dużego prawdopodobieństwa wystąpienia negatywnego wpływu na wody podziemne. Źródła zagrożeń dla jakości wód podziemnych stanowią najczęściej zakłady przemysłowe, składowiska odpadów, stacje paliw. Przy ocenie jakości wód podziemnych wykorzystuje się aktualnie "Klasyfikację jakości zwykłych wód podziemnych dla potrzeb monitoringu środowiska". Nadzór merytoryczny nad realizacją podsystemu monitoringu wód podziemnych sprawuje PIG.

W 2002 roku w sieci krajowej monitoringu wód podziemnych na terenie województwa podkarpackiego prowadzono badania w 25 punktach pomiarowych, z których 15 znajdowało się na obszarach 5 Głównych Zbiorników Wód Podziemnych (GZWP nr : 425, 430, 431, 432 i 433).

Badania wód podziemnych w 2002 roku wykazały występowanie wód najwyższej jakości (kl. I a) w 4 punktach badawczych. Znalazły się w tej klasie wody źródlane z warstwy wodonośnej trzeciorzędowej, zlokalizowane poza GZWP w miejscowościach: Bystre Rabe i Radoszyce oraz na obszarach GZWP: Harklowa (GZWP 433) i Bezmiechowa (GZWP 430 i 431).

Najwięcej badanych wód, bo w 12 punktach badawczych odpowiadało klasie I b (wody wysokiej jakości). Wody w tej klasie występowały w 4 punktach badawczych na terenach znajdujących się poza GZWP, w 3 punktach badawczych na GZWP 425 i 3 punktach badawczych na GZWP nr 430 oraz po 1 punkcie badawczym na GZWP 432 i GZWP 433.

Wody średniej jakości (kl. II) stwierdzono w 5 punktach badawczych. Obejmowały one głównie wody czwartorzędowe. Cztery punkty badawcze położone były na obszarze GZWP 425, natomiast 1 punkt poza GZWP.

Wody niskiej jakości (kl. III) stwierdzono w 4 punktach kontrolnych, zlokalizowanych w miejscowościach: Wielkie Oczy, Stary Dzików, Kąkolówka i Krosno, a dotyczyły one przeważnie terenów znajdujących się poza obszarem GZWP (3 punkty). O najniższej jakości wód podziemnych decydowały przede wszystkim podwyższone zawartości azotu amonowego, azotu azotanowego i wskaźnika CHZT.

Niepokojąca jest wysoka zawartość azotu azotanowego, występująca we wszystkich wodach przekrojów badawczych zaklasyfikowanych w 2002 roku do wód niskiej jakości (kl. III). Wartość dopuszczalna azotu azotanowego (50,0 mg NO3/l) dla wód niskiej jakości przekroczona została w przypadku otworów badawczych zlokalizowanych w dwu miejscowościach: Wielkie Oczy (teren poza GZWP) i Krosno (w obrębie GZWP - Dolina Rzeki Wisłok). Nieznacznie poniżej wartości dopuszczalnej stężenia azotanów wystąpiły w miejscowościach: Stary Dzików i Kąkolówka. Wszystkie punkty badawcze, gdzie stwierdzono wysokie zawartości azotanów w wodzie podziemnej położone są na obszarach zabudowy mieszkaniowej i terenach rolniczych.

Nadal niską jakość, podobnie jak w 2001 roku, utrzymują wody w tych samych przekrojach pomiarowych, zlokalizowanych w miejscowościach: Wielkie Oczy, Makluczka i Krosno, jedynie poprawie uległa jakość wody podziemnej w przekroju badawczym zlokalizowanym w Mielcu (kl. II).

W porównaniu do wyników badań z 2001 roku obserwujemy również korzystne zmiany. Pojawiły się wody najwyższej jakości (kl. I a) w 4 punktach badawczych, w których w ubiegłym roku nie występowały.

Specyficzną grupę wód podziemnych stanowią wody mineralne wykorzystywane do celów leczniczych. Wody lecznicze są naturalnymi wodami podziemnymi o udowodnionych właściwościach leczniczych, cechujących się stałym składem chemicznym i naturalną czystością mikrobiologiczną. Wody uważane za mineralne muszą zawierać co najmniej 1000 mg składników mineralnych w litrze. O właściwościach leczniczych decydują rodzaj i stężenie aktywnych składników biochemicznych.

W Polsce mamy bogate złoża leczniczych wód mineralnych. Najczęściej spotykane są wody:

• chlorkowo-sodowe, zawierające powyżej 1000 mg NaCl /l (solanki 1,5 %);
• wodorowęglanowe, zawierające powyżej 1000 mg CO2 /l ;
• siarczkowo-siarkowodorowe, zawierające powyżej 1 mg S/l ;
• radoczynne, zawierające 2 nCi Rn /l ;
• termalne, o temperaturze przy wypływie przynajmniej 20oC.

Wody mineralne województwa podkarpackiego związane są z utworami fliszu karpackiego oraz miocenu zapadliska przedkarpackiego. W utworach fliszu występują głównie wody: chlorkowe, szczawy, solanki. Natomiast w mioceńskich utworach zapadliska występują wody siarczkowe i siarkowodorowe.

Na terenie województwa rozpoznano, a częściowo udokumentowano zasoby wód mineralnych, zmineralizowanych, termalnych oraz solanek w następujących powiatach:

• bieszczadzki (Czarna, Lesko, Polańczyk, Rabe);
• brzozowski (Brzozów);
• dębicki (Latoszyn);
• krośnieński ((Iwonicz-Zdrój, Krościenko, Lubatówka, Rudawka Rymanowska, Rymanów-Zdrój);
• lubaczowski (Horyniec);
• rzeszowski (Borek Stary, Chmielnik, Lubenia, Nieborów, "Przylasek", Rudna Wielka, Rzeszów Staromieście, Szklary, Straszydle, Tyczyn-Łany);
• sanocki (Komańcza);
• stalowowolski (Lipa);
• strzyżowski (Połomia, Wiśniowa, Żarnowa Góra).

Wody mineralne stosuje się do zabiegów balneologicznych, zwłaszcza kąpieli leczniczych w wannach i basenach, do inhalacji, płukań oraz kuracji pitnej. Kąpiele mają szerokie zastosowanie w chorobach układu ruchu, układu krążeniowo-oddechowego, w chorobach dermatologicznych i innych. Ważnym działaniem w balneoterapii jest kuracja pitna (krenoterapia). Systematyczne i prawidłowo dawkowane picie wód mineralnych uzupełnia niedobór mikro- i makroelementów. Ma to duże znaczenie zwłaszcza w dzisiejszych czasach, ze względu na zubożenie gleby i środków spożywczych w niektóre potrzebne składniki mineralne, np. magnez, jod.

Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 2001 r. w sprawie złóż wód podziemnych zaliczonych do solanek, wód leczniczych i termalnych oraz złóż innych kopalin leczniczych a także zaliczenia kopalin pospolitych z określonych złóż lub jednostek geologicznych do kopalin podstawowych, do wód leczniczych na terenie województwa podkarpackiego zalicza się:

• wody siarczkowe ze złoża w uzdrowisku Horyniec-Zdrój (powiat lubaczowski, gm. Horyniec Zdrój),
• wody - kwasowęglowe ze złoża w uzdrowisku Iwonicz-Zdrój i ze złoża w miejscowości Lubatówka (powiat krośnieński, gm. Iwonicz Zdrój):
  • wodorowęglano-chlorkowo-sodowe, bromkowe, borowe
  • hipotermalne chlorkowo-wodorowęglanowo-sodowe, bromkowe, jodkowe, borowe
  • fluorkowe i borowe
• wody:
  • wodorowęglanowo-sodowe (jodkowe, borowe; fluorkowe, borowe)
  • wodorowęglanowo-chlorkowo-sodowe, bromkowe, jodkowe, żelaziste, borowe
  • chlorkowo-wodorowęglanowo-sodowe, żelaziste, bromkowe, fluorkowe, jodkowe oraz borowe ze złoża w uzdrowisku Polańczyk.
• wody - wodorowęglano-chlorkowo-sodowo-wapniowe, bromkowe ze złoża w uzdrowisku Rymanów-Zdrój (pow. krośnieński, gm. Rymanów):
  • kwasowęglowe i szczawy chlorkowo-wodoro-węglanow-sodowe, bromkowe, jodkowe, borowe,
  • wodorowęglanowo-chlorkowe-sodowe, fluorkowe, jodkowe, borowe
  • chlorkowo-wodorowęglanowo-sodowe, żelaziste, bromkowe, jodkowe borowe
  • chlorkowo-sodowe, bromkowe oraz jodkowe.

Prowadzenie lecznictwa uzdrowiskowego, jak również funkcje turystyczne spełniane przez uzdrowiska wymagają ochrony warunków naturalnych. Dlatego też tereny te należą do obszarów, na których na ogół nie odnotowuje się ponadnormatywnych zanieczyszczeń środowiska naturalnego. Swoisty mikroklimat oraz występowanie złóż wód leczniczych sprzyjają prowadzeniu lecznictwa uzdrowiskowego.

Obszary uznane za uzdrowiskowe objęte są szczególną ochroną prawną w myśl ustawy z dnia 17.06.1966 r. o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym.

Ocena jakości wód podziemnych według badań wykonanych w 2002 roku