Monitoring przyrody 

 Monitoring przyrody realizowany w latach 2000 - 2002 obejmował prace w zakresie czterech zagadnień badawczych: monitoringu roślin naczyniowych, fitocenoz nieleśnych, płazów i gadów na przykładzie wybranych gatunków i populacji oraz monitoring ssaków.

Przeprowadzone badania roślin naczyniowych wykazały, że w ciągu 3 lat znikło 9 populacji, co wskazuje na ryzyko zmniejszania się bogactwa gatunkowego polskiej flory.

Monitoring fitocenoz nieleśnych prowadzony w trzech strefach klimatyczno-geograficznych potwierdza ubożenie składu florystycznego wywołane antropopresją oraz zaprzestaniem tradycyjnej formy użytkowania: koszenia, wypasu.

Monitoring płazów i gadów obejmował dwie grupy zwierząt zmiennocieplnych, szczególnie narażonych na wyginięcie i w całości podlegających ochronie gatunkowej. Badania wykazały znaczące zmniejszenie się liczebności płazów.

Do monitoringu ssaków zostały wybrane gatunki mające z tej grupy najważniejsze znaczenie z punktu widzenia ochrony przyrody w Polsce. Wybrano też przedstawicieli gatunków potencjalnie konfliktowych z interesami gospodarczymi człowieka, jak bóbr czy wilk. Prowadzone badania i obserwacje koncentrowały się na ocenie i liczebności wybranych gatunków ssaków (nietoperze, ssaki morskie, duże ssaki drapieżne, niedźwiedź, wilk, ryś, żbik), gatunki wysokogórskie (kozica, świstak), pilchowate, a także bóbr i żubr oraz oceny trendów ich liczebności na poziomie populacji i gatunku.

Stwierdzono, że w ciągu trzech lat badań liczebność niedźwiedzi nie wykazywała większych wahań i wynosiła od 100 do 140 sztuk. Najliczniejsza była populacja bieszczadzka, stanowiąca 70-80% całego stanu.

Zasięg występowania wilka obejmuje południowo-wschodnią i północno-wschodnią część kraju, a jego liczebność utrzymuje się z niewielkimi wahaniami na poziomie ok. 600 osobników.

W ciągu ostatnich 10 lat obszar występowania rysia zmniejszył się i obecnie zasiedla tylko Karpaty i kilka izolowanych lokalizacji w północno-wschodniej Polsce. Liczebność jest oceniana na ok. 180 osobników.

Żbik w dalszym ciągu występuje w Polsce, ale na bardzo ograniczonym obszarze: Pogórzu Przemyskim, w Bieszczadach i części Beskidu Niskiego. Liczebność populacji jest bardzo mała, poniżej 150 osobników.

Liczebność żubrów w Polsce w latach 1999-2001 wahała się w przedziale 711-783 sztuki. Zasadnicze znaczenie mają populacje o liczebności przekraczającej 100 osobników (Puszcza Białowieska, Bieszczady).

Schemat - monitoring przyrody

Monitoring chemizmu gleb ornych 

Badania właściwości gleb wykonywane są w cyklach 5-letnich w ramach krajowej sieci prowadzonej przez Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach. Zakres badawczy obejmuje pobór w określonych miejscach próbek profili glebowych a następnie oznaczenie następujących wskaźników: skład granulometryczny, % próchnicy, % CaCO3, pH, kwasowość hydrolityczna, kwasowość wymienna, zawartość przyswajalnych dla roślin form fosforu, potasu, magnezu i siarki siarczanowej oraz zawartości: azotu ogólnego, węgla organicznego, WWA, przewodnictwa elektrycznego i radioaktywności. Oznaczano również poziom zawartości kadmu, miedzi, niklu, ołowiu, cynku.

Przeprowadzone badania nie wykazały większych różnic właściwości gleb punktów kontrolno-pomiarowych, określonych w latach 1995 i 2000. Niewielkie zaobserwowane zmiany zawartości pierwiastków chemicznych czy też określonych cech gleby, takich jak np. odczyn, kwasowość hydrauliczna, wymienna, zawartość składników przyswajalnych dla roślin zostały spowodowane nawożeniem mineralnym i organicznym, wapnowaniem czy pobieraniem pierwiastków chemicznych przez rośliny. Stwierdzone zmiany właściwości gleb nie wpłynęły w istotny sposób na wartość i przydatność rolniczą gleb uprawnych.

Wyniki badań dotyczące zawartości kadmu, miedzi, niklu i cynku oraz siarki siarczanowej i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA) w glebach punktów pomiarowo-kontrolnych wykazały bardzo niewielkie różnice w latach przeprowadzonych badań, często w granicach błędu analitycznego.

Monitoring lasów

Program monitoringu lasów realizowany jest przez Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej pod nadzorem Instytutu Badawczego Leśnictwa. System monitoringu lasów oparty jest na sieci stałych powierzchni obserwacyjnych (SPO).

W 2001 roku przeprowadzono następujące pomiary i obserwacje:

• Monitoring uszkodzeń drzewostanów,
• Monitoring chemizmu aparatu asymilacyjnego drzew,
• Monitoring zdrowotności nasion sosny,
• Monitoring depozytu zanieczyszczeń,
• Monitoring entomologiczny,
• Monitoring fitopatologiczny.

Przeprowadzone badania monitoringowe wykazały, że poziom uszkodzenia drzewostanów jest zróżnicowany. Wysoki udział drzew uszkodzonych, wyrażający znaczny stopień uszkodzenia drzewostanów zanotowano w RDLP Krosno - 40,36%. Dominujący udział uszkodzeń był w drzewostanach iglastych i niewiele odbiegał od poziomu uszkodzenia wszystkich drzewostanów. W RDLP Krosno wynosił on 47,45%.

Wśród drzewostanów bukowych najmniej liczne drzewa zdrowe wystąpiły w RDLP Kraków - 0,42% i RDLP Krosno - 2,94%.

Ogólnie, drzewostany RDLP Katowice i Kraków oraz Krainy Karpackiej wykazały statystycznie istotny wyższy poziom uszkodzenia w porównaniu do innych regionów kraju.

Poziom uszkodzenia drzewostanów w krainach przyrodniczo-leśnych wyraźnie wykazuje gradient wzrostu poziomu uszkodzenia z północy na południe kraju. Najwyższy wskaźnik defoliacji, istotnie różny od pozostałych krain odnotowano w 2001 roku dla Krainy Karpackiej i wynosił on 3,39.

Wśród drzewostanów liściastych najwyższy wskaźnik defoliacji (pozbawienia drzewa liści wskutek oddziaływania różnych czynników) odnotowano w drzewostanach dębowych. Wskaźnik przekraczający wartość 3,0 zarejestrowano w Krainie Karpackiej (3,28), Śląskiej (3,39), Małopolskiej (3,15) i Mazursko-Podlaskiej (3,74). Najwyższy wskaźnik defoliacji dla drzewostanów bukowych był w Krainie Karpackiej (2,93). W większości krain przyrodniczo-leśnych odnotowano trend poprawy stanu zdrowotnego drzewostanów, ale wyjątkiem jest tutaj Kraina Karpacka.

Analiza pomiarów zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego nad obszarami lasów z ostatnich 2 lat potwierdza trend systematycznego obniżania się koncentracji głównych zanieczyszczeń gazowych: SO2 i NO2 . Tempo spadku jest mniej wyraźne w przypadku dwutlenku azotu, co może mieć związek z rozwojem transportu samochodowego.

Liczebność owadów liściożernych utrzymywała się na poziomie nie stwarzającym większego zagrożenia. Liczebność populacji brudnicy mniszki zmniejszyła się a lokalnie utrzymywała się na poziomie, który może stanowić ognisko zapalne nowej gradacji.

Zagrożenie grzybami patogenicznymi zarówno ze strony zamierania pędów sosny jak i ze strony patogenów korzeni w 2001 roku, podobnie jak w roku poprzednim, utrzymywało się na niskim poziomie.

W 2001 roku wydajność obradzania sosny zbliżona była do przeciętnego poziomu wieloletniego. Nasiona charakteryzowały się bardzo dużą zdolnością i energią kiełkowania.

Stopień uszkodzenia lasów w Polsce w 2001 roku pozostaje jednym z najwyższych na kontynencie. W krajach Regionu Subatlantyckiego, reprezentującego podobne warunki klimatyczne, jedynie Republika Czeska wykazuje wyraźnie wyższy, a Republika Słowacka porównywalny z Polską poziom uszkodzenia drzewostanów.

Przyroda prawnie chroniona

Na terenie województwa, głównie w jego południowej części występują liczne obszary o szczególnych walorach przyrodniczych i krajobrazowych. Najcenniejsze pod względem przyrodniczo-krajobrazowym tereny o środowisku zbliżonym do naturalnego objęte zostały ochroną prawną. Na obszarze województwa znajdują się dwa parki narodowe: Bieszczadzki i Magurski, a ponadto część Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery "Karpaty Wschodnie".

Bieszczadzki Park Narodowy chroni fragmenty wschodnio-karpackiej przyrody w polskiej części Bieszczadów Zachodnich. Został utworzony w 1973 roku i zajmuje powierzchnię 29 201,9 ha. W obecnych granicach BPN chroni: najważniejsze formy krajobrazu Karpat Wschodnich, unikalne w skali Polski, długie pasma górskich łąk położonych ponad górną granicą lasów zwane połoninami, stanowiska rzadkich gatunków roślin wschodnio-karpackich i wysokogórskich, fragmenty puszczy karpackiej z ostojami dużych drapieżnych ptaków i ssaków, w tym niedźwiedzia, wilka, rysia, orła przedniego i puchacza, malownicze doliny pozostałe po dawnych wsiach, które stanowią swoisty fenomen przyrodniczy (tzw. "bieszczadzka kraina dolin").

Magurski Park Narodowy został utworzony w 1995 roku na obszarze 19 962 ha a obecnie zajmuje powierzchnię 17 435,2 ha. Położony jest w Beskidzie Niskim przy granicy z Republiką Słowacką, na terenie województwa podkarpackiego i małopolskiego. Obejmuje on znaczną część obszaru źródłowego Wisłoki jakim jest masyw Magury Wątkowskiej, który jest fragmentem głównego grzbietu karpackiego. W parku dominują ekosystemy leśne, a jego krajobraz jest typowy dla gór średnich i niskich Beskidu Niskiego. Szata roślinna parku ma charakter piętrowy oraz znamiona obszaru przejściowego między Karpatami Wschodnimi i Zachodnimi. W zespołach roślinności zaznacza się obecność typowych gatunków podgórskich, ciepłolubnych i kserotermicznych. Park jest jedną z najbogatszych w Beskidzie Niskim ostoją fauny. Na jego terenie występuje wiele gatunków ptaków rzadkich i zagrożonych (orzeł przedni, orlik krzykliwy, bocian czarny). Żyje tu 35 gatunków ssaków, a wśród nich duże ssaki drapieżne (niedźwiedź brunatny, ryś, żbik, wilk, wydra).

Na terenie województwa podkarpackiego znajduje się ponadto w całości lub w części 10 parków krajobrazowych o łącznej powierzchni 280 tys. ha. Utworzonych zostało 17 obszarów chronionego krajobrazu o łącznej powierzchni 522 tys. ha. Występują również rezerwaty przyrody, których utworzono 82 a zajmują one łączną powierzchnię 9750,2 ha.

Krajobraz kulturowy

Województwo podkarpackie należy do najbardziej zróżnicowanych i niejednorodnych pod względem historycznym i kulturowym obszarów naszego kraju. Podkrapacie przez stulecia stanowiło obszar pogranicza etnicznego, politycznego, religijnego, a co za tym idzie również i kulturowego.

Najwcześniejsze zachowane przekazy historyczne odnoszące się do regionu Podkarpacia dotyczą Przemyśla, dziś trzeciego co do wielkości miasta woj. podkarpackiego, niegdyś kulturowego i religijnego centrum tych ziem. W mieście tym, szczycącym się dziś jednym z najcenniejszych historycznych zespołów urbanistyczno-architektonicznych w Polsce, zachowało się największe w regionie skupisko monumentalnych budowli zabytkowych, z których najbardziej znane to: zamek z reliktami wczesnośredniowiecznego zespołu rezydencjonalnego, gotycka katedra łacińska (w jej podziemiach zachowały się relikty romańskiego kościoła św. Mikołaja), zespoły klasztorne franciszkanów, karmelitów, benedyktynek, dominikanów, jezuitów, bazylianów oraz olbrzymia liczba zabytków budownictwa mieszczańskiego.

Równie starą metrykę jak Przemyśl posiadają - dziś znane jedynie z badań archeologicznych - grody w Trzcinicy koło Jasła i Trepczy koło Sanoka, niegdyś stanowiące potężne ośrodki administracyjno-gospodarcze na polsko-ruskim pograniczu, w okresie od XI do XIII wieku.

Fenomen bogactwa i różnorodności kulturowej Podkarpacia dostrzeżemy jednak najlepiej na przykładzie zabytków budownictwa drewnianego. Do szczególnie cennych zabytków tej kategorii należą średniowieczne kościoły w Haczowie (kościół ten uznawany jest za jedną z najstarszych i największą rozmiarami zachowaną średniowieczną budowlę zrębową w Europie), Bliznem, Trzcinicy, Święcanach, Łękach Górnych, Humniskach i Golcowej. W chwili obecnej zasób drewnianego budownictwa kościelnego Podkarpacia należy do największych w Polsce, wyróżniając się na tle innych regionów wyjątkową różnorodnością form i typów.

We wschodniej i południowej części dzisiejszego województwa podkarpackiego, równolegle z ewolucją drewnianego budownictwa kościelnego rozwijała się drewniana architektura cerkiewna. I w tym wypadku na Podkarpaciu zachowały się najstarsze w skali środkowoeuropejskiej drewniane cerkwie (w Radrużu, Gorajcu i Uluczu). Obiektem nie mającym swego odpowiednika jest położona niedaleko Przemyśla późnośredniowieczna, kamienna cerkiew w Posadzie Rybotyckiej, o cechach gotyckich, należąca dziś do najcenniejszych zabytków architektury cerkiewnej w Europie.

Przebogata niegdyś drewniana zabudowa wiejska i małomiasteczkowa, dawno ustąpiła pola budownictwu murowanemu. Z licznych niegdyś "drewnianych miasteczek" w miarę w dobrym stanie przetrwał jedynie Pruchnik koło Jarosławia, a zabudowę chłopską zobaczyć można w skansenach w Sanoku, Kolbuszowej, czy mniejszych w Markowej, Przeworsku i Zyndranowej.

Zabytki - materialna spuścizna przodków - są dla nas współczesnych namacalnym świadectwem własnej przeszłości i tożsamości. Na Podkarpaciu - tak bardzo dotkniętym przez kataklizmy dziejowe, obiekty zabytkowe nabierają dodatkowego znaczenia, będąc często jedynym śladem po całych społecznościach. Są również obok niezwykłych walorów przyrodniczych wielkim atutem regionu, pozwalając z nadzieją patrzeć w przyszłość. Są wreszcie swoistym azylem, dającym możliwość oderwania się od trudnej szarej codzienności.