Beata Michalak

1. Emisja zanieczyszczeń do powietrza

Zanieczyszczenia powietrza to gazy, ciecze i ciała stałe obecne w atmosferze, nie będące jego naturalnymi składnikami, lub też substancje występujące w ilościach wyraźnie zwiększonych w porównaniu z naturalnym składem powietrza. Antropogeniczne źródła powstawania zanieczyszczeń powietrza można podzielić na 4 grupy:

1. energetyczne spalanie paliw,
2. przemysłowe procesy technologiczne w zakładach chemicznych, rafineriach, hutach, kopalniach, cementowniach,
3. komunikacyjne - głównie transport samochodowy,
4. komunalne - gospodarstwa domowe oraz gromadzenie i utylizacja odpadów i ścieków (np. wysypiska, oczyszczalnie ścieków).

Źródła emisji zanieczyszczeń mogą być punktowe (np. komin), liniowe (np. szlak komunikacyjny) i powierzchniowe (np. otwarty zbiornik z lotną substancją).

Zanieczyszczenia powietrza można podzielić na zanieczyszczenia pierwotne, które występują w powietrzu w takiej postaci,w jakiej zostały uwolnione do atmosfery, i wtórne, będące produktami przemian fizycznych i reakcji chemicznych, zachodzących między składnikami atmosfery i jej zanieczyszczeniami (produkty tych reakcji są niekiedy bardziej szkodliwe od zanieczyszczeń pierwotnych) oraz pyłami uniesionymi ponownie do atmosfery po wcześniejszym osadzeniu na powierzchni ziemi.

Przy opracowywaniu informacji na temat ilości i rodzaju źródeł zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego na terenie województwa podkarpackiego w 2001 roku korzystano z ankiet rozesłanych do poszczególnych jednostek z Inspektoratu, materiałów otrzymanych z Urzędu Marszałkowskiego oraz danych statystycznych za 2001 rok. Zestawiono dane emisyjne ze 129 zakładów funkcjonujących w 2001 roku na terenie województwa, które wywarły istotny wpływ na warunki aerosanitarne. Brano pod uwagę zakłady emitujące rocznie ponad 25 Mg pyłów i gazów (z wyłączeniem CO2), przy czym zanieczyszczenia z tych zakładów wyprowadzane były głównie poprzez emitory o wysokości do 50 m. Stanowią one 99% wszystkich emitorów w województwie. Uciążliwość emitora dla środowiska zależy między innymi od wielkości emisji danego zanieczyszczenia, wysokości geometrycznej emitora oraz wielkości zasięgu jego największego oddziaływania.

Województwo podkarpackie zajmuje 13 miejsce w kraju pod względem emisji gazów i 12 pod względem ilości wprowadzanych do powietrza pyłów. Porównanie wielkości emisji z terenu województwa w stosunku do emisji krajowej przedstawiono w tabeli nr 1 oraz w formie graficznej na wykresie nr 1.

Tabela 1 - Udział emisji z terenu województwa podkarpackiego w emisji krajowej

Wykres 1 - Procentowy udział emisji z terenu województwa w emisji krajowej

Łączna emisja pyłów i gazów w województwie w 2001 r. wyniosła ponad 2,5 mln Mg, w tym:

• pyły 5,2 tys. Mg;
• SO2 15,9 tys. Mg;
• NOx 7,4 tys. Mg;
• CO 8,3 tys. Mg;
• CO2 2,5 mln. Mg;
• specyficzne 1,35 tys. Mg.

Emisja zanieczyszczeń gazowych i pyłowych w województwie pochodzi głównie z procesów energetycznego spalania paliw. W 2001 roku spośród 2,5 mln wyemitowanych do atmosfery zanieczyszczeń stanowiła ona aż 97,5 %, a emisja pochodzenia technologicznego jedynie 2,5 %. Procentowy rozkład rodzajów emisji dla poszczególnych zanieczyszczeń przedstawia wykres nr 2.

Wykres 2 - Procentowy udział rodzajów emisji

W rozbiciu na kategorie produkcji największy udział w emisji pyłowych i gazowych zanieczyszczeń podstawowych (SO2, NO2, CO, CO2) mają branże energetyczna i górnicza, które w 2001 roku wprowadziły do atmosfery 68 % zanieczyszczeń.

Wykres 3 - Procentowy udział branż przemysłu w emisji w 2001 roku

Emisja zanieczyszczeń pochodzenia energetycznego dominuje w branży energetycznej i górniczej (ponad 68 %), natomiast w czasie procesów technologicznych najwięcej zanieczyszczeń wprowadzanych do powietrza pochodzi z zakładów zaliczanych do branży metalowej, zajmującej się produkcją szkła oraz budowlanej (ponad 80 %). Udział poszczególnych gałęzi przemysłu w emisji energetycznej i technologicznej w 2001 roku przedstawiono w formie graficznej na wykresach nr 4 i 5.

Wykres 4 - Procentowe udziały branż przemysłu w emisji energetycznej

Wykres 5 - Procentowe udziały branż przemysłu w emisji technologicznej

W emisji poszczególnych rodzajów pyłów w województwie podkarpackim ilościowo dominują pyły pochodzące ze spalania paliw stanowiące 90,5 %. Emisja pozostałych rodzajów pyłów wyniosła w 2001 roku 9,5 %. Udział poszczególnych rodzajów pyłów przedstawiono na wykresie nr 6.

Wykres 6 - Procentowy udział w emisji poszczególnych rodzajów pyłów

W 2001 roku na terenie województwa podkarpackiego wyemitowanych do atmosfery zostało ponad 1,3 Mg tys. zanieczyszczeń specyficznych. Wśród nich aż 72 % stanowią węglowodory alifatyczne i aromatyczne. Wielkość emisji poszczególnych zanieczyszczeń specyficznych przedstawia tabela nr 2.

W rozbiciu na kategorie przemysłu największy udział w emisji zanieczyszczeń specyficznych mają branże: produkcja drewna, chemiczna i metalowa. W 2001 roku z zakładów należących do tych gałęzi przemysłu wprowadzono do atmosfery ponad 50 % wszystkich wyemitowanych zanieczyszczeń. Udziały poszczególnych branż w emisji przedstawia wykres nr 7.

Tabela 2 - Emisja gazowych zanieczyszczeń specyficznych

Wykres 7 - Udział branż przemysłowych w emisji zanieczyszczeń specyficznych

Według danych GUS na emitorach z terenu województwa podkarpackiego zainstalowane są 904 urządzenia do redukcji zanieczyszczeń. Są to: cyklony (257), multicyklony (81), filtry tkaninowe (337), elektrofiltry (11), urządzenia mokre (79) i inne (139). Są to w większości urządzenia odznaczające się wysoką sprawnością co przedstawia wykres nr 8.

Wykres 8 - Skuteczność urządzeń do redukcji zanieczyszczeń

Skuteczność zainstalowanych na emitorach urządzeń do redukcji zanieczyszczeń decyduje o ilościach zanieczyszczeń, które zostaną zatrzymane na tych urządzeniach a tym samym o jakości otaczającego nas powietrza. Na urządzeniach odpylających w 2001 roku zatrzymanych zostało powyżej 94 % wytworzonych przez przemysł pyłów (najwięcej, około 95 % wszystkich zatrzymanych na urządzeniach odpylających pyłów przez branże górniczą, produkującą wyroby z drewna, chemiczną i energetyczną). Natomiast neutralizacja szkodliwych gazów wprowadzanych do powietrza atmosferycznego jest dużo trudniejsza. Wynika to nie tylko z różnych właściwości fizykochemicznych i zmiennego składu poszczególnych składników, ale także z różnych proporcji ich zawartości, niejednokrotnie agresywnego i wybuchowego charakteru, jak i z różnych natężeń przepływu gazów emitowanych do atmosfery.

Wybór najwłaściwszego układu oczyszczania odlotowych gazów przemysłowych zależy przede wszystkim od parametrów oczyszczanego gazu, możliwości utylizacji oraz możliwości technicznych i ekonomicznych.

Według danych GUS w 2001 roku w województwie podkarpackim na urządzeniach zatrzymujących zanieczyszczenia zredukowanych zostało 188,9 tys. Mg zanieczyszczeń. Porównanie wielkości redukcji zanieczyszczeń powietrza w województwie w stosunku do Polski przedstawia tabela nr 3.

Wśród funkcjonujących na terenie województwa gałęzi przemysłu najwięcej zanieczyszczeń pyłowych i gazowych redukowanych jest przez branże energetyczną, zajmującą się rafinacją ropy naftowej i chemiczną. Zatrzymują one na urządzeniach oczyszczających ponad 90 % wytwarzanych przez siebie pyłów i gazów. Stopień redukcji zanieczyszczeń przez poszczególne działy przemysłu przedstawia wykres nr 9.

Rozkład przestrzenny emisji w województwie jest zróżnicowany. Największa ilość pyłowych i gazowych zanieczyszczeń została wytworzona i wyemitowana do atmosfery w powiatach: stalowowolskim, mieleckim, Tarnobrzegu i Rzeszowie -pow. grodzkich, w których emisja wyniosła ponad 53 % całkowitej emisji w województwie. Wielkość emisji w poszczególnych powiatach województwa przedstawia mapa nr.2.

Tabela 3 - Porównanie wielkości redukcji zanieczyszczeń powietrza w województwie w stosunku do Polski w 2001 roku

Wykres nr 9 - Redukcja pyłów i gazów przez przemysł w 2001 roku

2. Ocena jakości powietrza w województwie podkarpackim

Monitoring powietrza atmosferycznego na terenie województwa podkarpackiego prowadzony jest na obszarach priorytetowych: w centrach miast i w miejscowościach uzdrowiskowych. Jedno stanowisko zlokalizowane zostało w sąsiedztwie Magurskiego Parku Narodowego.

W 2001 r. na terenie województwa podkarpackiego funkcjonowało:

• 38 stacji w sieci krajowej, w tym:
  • 7 stacji w sieci podstawowej pod nadzorem Instytutu Ochrony Środowiska w Warszawie;
  • 31 stacji w sieci nadzoru nad jakością powietrza w miastach Inspekcji Sanitarnej;
• 4 stacje w sieci regionalnej;
• 5 stanowisk do pomiarów pasywnych;
• 6 sieci lokalnych wokół wyznaczonych zakładów przemysłowych.

Zakres pomiarowy obejmował pomiary 24-godzinne stężeń zanieczyszczeń tzw. podstawowych (SO2, NO2, pył zawieszony) występujących powszechnie na terenie całego kraju. Dodatkowo na kilku stacjach oznaczano stężenia metali ciężkich w pyle zawieszonym i zanieczyszczeń specyficznych oraz wykonano pomiary miesięcznego opadu pyłu.

Wykonany przy pomocy programu SURFER rozkład stężeń średniorocznych mierzonych na stanowiskach monitoringowych zanieczyszczeń powietrza pokazuje że:

• w zakresie dwutlenku siarki w 2001 roku wyższe stężenia zanotowano w północno-wschodniej i zachodniej części województwa,
• w zakresie dwutlenku azotu najwyższe stężenia koncentrują się w Rzeszowie i Jarosławiu. Niższe od generalnie występujących w województwie stężenia NO2 zanotowano w jego południowej części,
• w zakresie pyłu zawieszonego najniższe stężenia zaobserwowane zostały w południowej i północnej części województwa. Najwyższe natomiast podobnie jak NO2 w Rzeszowie i Jarosławiu.

Rozkłady stężeń zanieczyszczeń podstawowych przedstawiono na mapach 3, 4, 5.
W 2001 roku badania stanu powietrza w miastach w zakresie zanieczyszczeń podstawowych (SO2, NO2, pył zawieszony) prowadzone były na 36 stanowiskach do pomiarów manualnych należących do sieci krajowej i regionalnej monitoringu powietrza oraz na 5 stanowiskach do pomiarów pasywnych.

W zakresie dwutlenku siarki stężenia średnioroczne nie przekroczyły 50 % dopuszczalnej normy średniorocznej. Najwyższą wartość stężenie średnioroczne dwutlenku siarki osiągnęło w Jarosławiu (37,5 % Da).

Wykres 10 - Średnioroczne stężenia dwutlenku siarki [mg/m3] w miastach w 2001 roku

Mapa 3 - Rozkład stężeń średniorocznych dwutlenku siarki na terenie województwa w 2001 roku

W zakresie dwutlenku azotu 81 % wyników nie przekroczyło wartości 20 µg/m3 stanowiącej 50 % dopuszczalnej normy średniorocznej. Przekroczenie normy Da zanotowano w Rzeszowie na ul. Piłsudskiego -130 % Da. Należy zaznaczyć, że jest to stanowisko do pomiarów zanieczyszczeń komunikacyjnych i obrazuje wpływ zanieczyszczeń pochodzących z źródeł liniowych.

Na stanowisku tym stwierdzono również najwyższe stężenie pyłu zawieszonego, mierzonego metodą reflektometryczną, wynoszące 60,1 µg/m3. Powszechnie stosowana metoda reflektometryczna nie jest uznawana za referencyjną metodę pomiarową i daje wyniki zaniżone od kilku do kilkudziesięciu % w stosunku do metody wagowej z separacją frakcji PM10. Pomiary porównawcze stężeń pyłu zawieszonego obiema metodami prowadzone były w 2001 roku na stanowisku pomiarowym w Rzeszowie na ul. Grunwaldzkiej.

Pomiary pyłu zawieszonego PM10 prowadzone były również w Przemyślu na ul. Dolińskiego. Stężenie średnioroczne na tym stanowisku w 2001 roku wyniosło 118 mg/m3 i przekroczyło dopuszczalną normę Da wynoszącą 50 µg/m3 o 136 %.

Tabela 4 - Porównanie metod pomiarowych pyłu zawieszonego (Rzeszów, ul. Grunwaldzka)

Wykres 11 - Średnioroczne stężenia dwutlenku azotu [µg/m3] w miastach w 2001 roku

Mapa 4 - Rozkład stężeń średniorocznych dwutlenku azotu na terenie województwa w 2001 roku

Wykres 12 - Średnioroczne stężenia pyłu zawieszonego [µg/m3] w miastach w 2001 roku

Mapa 5 - Rozkład stężeń średniorocznych pyłu zawieszonego na terenie województwa w 2001 roku

W ostatnich latach zauważyć można tendencję spadkową stężeń podstawowych zanieczyszczeń zanotowanych na stacjach monitoringowych na terenie miast co związane jest częściowo z likwidacją niektórych zakładów jak również z działaniami proekologicznymi na rzecz poprawy jakości powietrza poprzez likwidację lokalnych kotłowni węglowych, modernizację instalacji w dużych zakładach oraz instalowanie nowoczesnych urządzeń do redukcji zanieczyszczeń. Porównanie wielkości stężeń zanieczyszczeń energetycznych otrzymanych na wybranych stacjach monitoringowych przedstawiono w tabelach 5,6,7.
W 2001 roku badaniami monitoringowymi w zakresie jakości powietrza objętych zostało sześć miejscowości uzdrowiskowych. Najwyższe stężenia podstawowych zanieczyszczeń powietrza zanotowano na stacji pomiarowej zlokalizowanej na terenie Horyńca Zdroju i stanowiły one:

• SO2 - 24,3 % Da wynoszącej 30 µg/m3;
• NO2 - 49,2 % Da wynoszącej 25 µg/m3;

Tabela 5 - Zanotowane stężenia średnioroczne SO2 [µg/m3] na stacjach monitoringowych w latach 1999-2001

Tabela 6 - Zanotowane stężenia średnioroczne NO2 [µg/m3] na stacjach monitoringowych w latach 1999-2001

Tabela 7 - Zanotowane stężenia średnioroczne pyłu zaw. [µg/m3] na stacjach monitoringowych w latach 1999-2001
 
Wykres 13 - Średnioroczne stężenia podstawowych zanieczyszczeń powietrza w miejscowościach uzdrowiskowych

Dopuszczalne wartości stężeń średniorocznych zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego na terenie parków narodowych wynoszą:

• SO2 -15 µg/m3;
• NO2 - 20 µg/m3.

W 2001 roku stężenia zanotowane na stacji Grab zlokalizowanej w otulinie Magurskiego Parku Narodowego stanowiły: dla SO2 - 8,7 % Da dla NO2 - 17 % Da. Stężenie średnioroczne pyłu zawieszonego zmierzonego metodą reflektometryczną wyniosło w 2001 roku 3,7 µg/m3.

Oprócz sieci krajowej i regionalnej nadzoru jakości powietrza na terenie województwa funkcjonują również sieci lokalne monitoringu atmosfery. Są to głównie sieci zakładowe służące nadzorowaniu stanu zanieczyszczenia powietrza w rejonie oddziaływania zakładów przemysłowych. W 2001 roku pomiary zanieczyszczenia powietrza w ramach monitoringu lokalnego w zakresie SO2, NO2 i pyłu zawieszonego prowadzone były przez:

• Elektrownię Stalowa Wola (ESW)
• Hutę Stalowa Wola (HST)
• Zakłady Chemiczne -Organika Sarzyna (OS)
• Firmę Oponiarską - TC Dębica (TC)
• Krośnieńskie Huty Szkła (KHS)
• Kopalnie i Zakłady Przetwórstwa Siarki -Siarkopol (KiZPS)

Pomiary prowadzone były w systemie 24-godzinnym, a uzyskane wyniki w postaci stężeń średniorocznych przedstawiono w tabeli nr 8.

W 2001 roku nie stwierdzono przekroczeń dopuszczalnych norm średniorocznych przez zanotowane na stanowiskach pomiarowych monitoringu lokalnego wartości stężeń zanieczyszczeń podstawowych. Najwyższe średnioroczne stężenie dwutlenku siarki stanowiące 91,5 % Da zanotowano w otoczeniu Krośnieńskich Hut Szkła. W przypadku dwutlenku azotu najwyższe stężenie średnioroczne wynoszące 34 µg/m3 wystąpiło na stanowisku pomiarowym w Nagnajowie i stanowiło ono 85 % Da.

Tabela 8 - Średnioroczne stężenia zanieczyszczeń podstawowych ze stacji monitoringu lokalnego

Do grupy zanieczyszczeń specyficznych powietrza monitorowanych w województwie podkarpackim w 2001 roku należą: fluor, formaldehyd i siarkowodór.

Fluor i jego związki rozpuszczalne w wodzie kontrolowane były łącznie na 12 stanowiskach pomiarowych, z czego 7 należy do stacji monitoringu krajowego i regionalnego a pozostałych 5 pracuje w sieciach lokalnych. Monitoring lokalny zanieczyszczenia powietrza fluorem prowadziły w 2001 roku: Kopalnie i Zakłady Przetwórstwa Siarki (KiZPS), Huta Stalowa Wola (HSW) i Krośnieńskie Huty Szkła (KHS).

Zanieczyszczenie powietrza fluorem na badanych terenach jest wysokie. Na stacjach pomiarowych: w Tarnobrzegu, Stalowej Woli i Gorzycach zanotowano przekroczenia normy średniorocznej od 15 do 30 %. Na terenie Krosna zanotowane w 2001 roku stężenia fluoru stanowiły ponad 80 % normy średniorocznej wynoszącej 2 µg/m3.

Badania w zakresie stężeń formaldehydu prowadzone były w 2001 roku na jednym stanowisku pomiarowym w Przemyślu. Zanotowane stężenie średnioroczne wynosiło 1,9 µg/m3 i stanowiło 47,5 % dopuszczalnej normy Da równej 4 µg/m3.

Pomiary stężeń w powietrzu atmosferycznym siarkowodoru wykonywane były w 2001 roku na terenie powiatów: miasta Tarnobrzeg i tarnobrzeskiego z uwagi na prowadzenie na tych obszarach wydobycia i przetwórstwa siarki. Badania monitoringowe prowadzone były łącznie na 7 stanowiskach pomiarowych, z czego jedno należy do sieci regionalnej, a pozostałe zlokalizowane są w sieciach lokalnych: Kopalni i Zakładów Przetwórstwa Siarki "Siarkopol" oraz Kopalni Siarki Machów (KSM).

Zanotowane stężenia średnioroczne na stanowiskach pomiarowych wykazały, że na terenach związanych z wydobyciem i przetwórstwem siarki w 2001 roku nie wystąpiło zagrożenie nadmiernego zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego siarkowodorem. Najwyższe stężenie średnioroczne zanotowane w Tarnobrzegu nie przekroczyło 15 % Da wynoszącej 5 µg/m3.

Tabela 9 - Średnioroczne stężenia fluoru na stacjach pomiarowych

Tabela 10 - Średnioroczne stężenia siarkowodoru na stacjach pomiarowych

Badania w zakresie opadu pyłu prowadzone były w 2001 roku na terenie 17 powiatów. Wartości średnioroczne opadu pyłu przekroczyły dopuszczalną normę - 200 g/m2/rok na trzech stanowiskach pomiarowych:

• w Tarnobrzegu na ul. Warszawskiej o 30,5 %;
• w Chmielowie - Nastawnia Kolejowa o 57,5 %;
• w Stalowej Woli- Ciemny Kąt o 35,5 %.

Średnie wartości opadu pyłu na terenie miejscowości objętych pomiarami monitoringowymi w 2001 roku przedstawiono na mapie nr.6

Badania opadu metali ciężkich: kadmu i ołowiu prowadzone były w 2001 roku na terenie powiatów: miasta Rzeszów, miasta Tarnobrzeg, stalowowolskiego, tarnobrzeskiego, niżańskiego i kolbuszowskiego. Ołów w pyle opadającym badano na stanowisku Grab w powiecie jasielskim.

Opad kadmu na terenie województwa był niewielki i wynosił około 2% dopuszczalnej normy średniorocznej, która wynosi 10 mg/m2/rok. Opad ołowiu wynosił w 2001 roku od 8% w Gorzycach do 64 % w Stalowej Woli normy Da wynoszącej 100 mg/m2/rok.

Tabela 11 - Średnioroczne wartości opadu metali ciężkich w 2001 roku

Mapa 6 - Opad pyłu na terenie województwa podkarpackiego w 2001 roku [g/m2/rok]

3. Dostosowanie monitoringu jakości powietrza do wymagań Unii Europejskiej

Podstawowym dokumentem określającym wymagania dotyczące oceny i zarządzania jakością powietrza w krajach Unii Europejskiej jest Dyrektywa 96/62/EC z dn. 27.09.1996 r. na temat oceny i zarządzania jakością otaczającego powietrza zwana dyrektywa ramową i dyrektywy pochodne lub ich projekty dotyczące poszczególnych zanieczyszczeń (lub grup zanieczyszczeń). Dyrektywy określają kryteria jakości powietrza oraz tworzą zasady i mechanizmy działań mających na celu:
planowanie poprawy jakości powietrza na obszarach, gdzie nie spełnia ona założonych kryteriów;
utrzymywanie jakości powietrza na obszarach, gdzie jest ona wystarczająca.

Zakres podejmowanych działań jest uzależniony od wyników oceny jakości powietrza. Oceny dokonuje się co roku, na podstawie pomiarów stężeń w stałych punktach lub pomiarów wskaźnikowych, obliczeń modelowych, obiektywnych metod szacowania czy metod łączonych. Wyboru określonej metody oceny dokonuje się w oparciu o informacje o poziomach zanieczyszczeń uzyskane w wyniku przeprowadzenia oceny wstępnej. Obowiązek prowadzenia oceny dotyczy następujących zanieczyszczeń: dwutlenku siarki, dwutlenku azotu, pyłu zawieszonego PM10, ołowiu, benzenu, tlenku węgla i ozonu przy uwzględnieniu kryterium związanego z ochroną zdrowia oraz dwutlenku siarki, tlenków azotu i ozonu przy uwzględnieniu kryterium związanego z ochroną roślin/ekosystemów.

Oceny jakości powietrza dokonuje się w strefach. Zgodnie z ustawą z dnia 27 kwietnia 2001 roku - Prawo ochrony środowiska, strefą jest obszar aglomeracji o liczbie mieszkańców większej od 250 tysięcy lub obszar powiatu, który nie wchodzi w skład aglomeracji. Ukazanie się rozporządzeń wykonawczych z dnia 6 czerwca 2002 roku do wyżej wymienionej ustawy:

• w sprawie oceny poziomów substancji w powietrzu,
• w sprawie dopuszczalnych poziomów niektórych substancji w powietrzu, alarmowych poziomów niektórych substancji w powietrzu oraz marginesów tolerancji dla dopuszczalnych poziomów niektórych substancji,

spowodowało ścisłe określenie norm jakimi należy się kierować przy ocenie jakości powietrza, ilości i lokalizacji stacji pomiarowych w strefach w zależności od stanu aerosanitarnego, metodyk referencyjnych poboru próbek i analiz poziomów substancji oraz wymagań jakie muszą spełniać wyniki: pomiarów ciągłych i okresowych, modelowania i szacowania.

Wykonana w województwie podkarpackim ocena zanieczyszczenia powietrza w 25 strefach wykazała potrzebę prowadzenia intensywnych pomiarów na wysokim poziomie:

• ze względu na ochronę zdrowia:
  • w mieście Rzeszów w zakresie: dwutlenku azotu, tlenku węgla, ołowiu, benzenu i pyłu zawieszonego;
  • w powiecie jarosławskim w zakresie: dwutlenku siarki, dwutlenku azotu i pyłu zawieszonego
  • w powiatach: rzeszowskim, mieleckim, dębickim, jasielskim i stalowowolskim w zakresie pyłu zawieszonego.
• ze względu na ochronę roślin i ekosystemów:
  • w powiecie jarosławskim w zakresie: dwutlenku siarki, tlenków azotu i ozonu.

Wyniki wykonanej oceny przedstawiono w formie graficznej.
Prowadzenie pomiarów zgodnie z wymaganiami nowych aktów prawnych wymaga dużych nakładów finansowych i będzie realizowane stopniowo w miarę możliwości budżetu. W chwili obecnej Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie bierze udział w projekcie PHARE 2001: PL0105,06 "Systemy oceny jakości powietrza", którego celem jest dostosowanie potencjału technicznego oraz rozwiązań organizacyjnych, metodycznych i informatycznych w zakresie monitorowania i oceny jakości powietrza w województwach. Pomoc w ramach tego projektu obejmować ma zarówno pomoc techniczną jak również merytoryczną.

Mapa 7
Mapa 8
Mapa 9
Mapa 10
Mapa 11
Mapa 12

4. Chemizm opadów atmosferycznych

Na terenie województwa podkarpackiego funkcjonuje jedna z 25 stacji krajowego monitoringu chemizmu opadów atmosferycznych i depozycji zanieczyszczeń do podłoża. Monitoring prowadzony jest od 1998 roku. Jego koordynatorem jest Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, a nadzór merytoryczny nad realizacją zadania sprawuje Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej we Wrocławiu. Celem prowadzonych badań jest określenie w skali kraju rozkładu ładunków zanieczyszczeń wprowadzanych z mokrym opadem do podłoża w ujęciu czasowym i przestrzennym. Stacja monitoringowa na terenie województwa, wytypowana na podstawie danych klimatycznych, zlokalizowana jest w Lesku. Dodatkowo działa 5 stanowisk, na których prowadzone są pomiary i obserwacje wielkości i rodzaju opadów, kierunku i prędkości wiatru oraz temperatury powietrza. Próbki wody opadowej analizowane są w cyklu miesięcznym na zawartość związków kwasotwórczych, biogennych i metali. 

Chemizm wód opadowych ma istotny wpływ na jakość środowiska naturalnego. Wprowadzanie do podłoża dużych ilości kwasotwórczych związków siarki i azotu, związków biogennych i metali ciężkich powoduje degradację gleb. Kwaśne wody opadowe bezpośrednio lub wymywane z sąsiednich terenów dostają się do jezior, rzek i tym podobnych zbiorników, powodując ich zakwaszenie i czyniąc je nie nadającymi się dla ludzi i zwierząt. Ilości wprowadzanych do ziemi i wód zanieczyszczeń jest ściśle uzależniona od wielkości opadów atmosferycznych. Wielkość opadów atmosferycznych w województwie wahała się od 6,5 mm w październiku do 170,6 w miesiącu lipcu. Odczyn opadów zawierał się w zakresie 4,3 - 6,6. Wykonane analizy składu pobranych próbek opadów wykazały, że na terenie województwa największe obciążenie powierzchniowe w przeliczeniu na kg/ha wystąpiło w przypadku fosforu ogólnego i niklu (pierwsze miejsce w Polsce). Szczegółowe informacje na temat obciążenia powierzchniowego poszczególnymi zanieczyszczeniami zestawiono w tabeli nr 12. 

W rozbiciu na poszczególne powiaty województwa największe obciążenie powierzchniowe w przeliczeniu na Mg/rok zaobserwowano w powiatach: lubaczowskim, przemyskim, rzeszowskim, sanockim i stalowowolskim. W każdym z wymienionych powiatów wraz z opadami atmosferycznymi do gleb i wód wniesionych zostało ponad 4 tys. Mg związków zakwaszających, ponad 2 tys. Mg biogenów oraz ponad 100 Mg metali ciężkich. Informacje o poszczególnych powiatach przedstawiono na mapie nr 7. 

W porównaniu do 1999 roku obciążenie powierzchniowe województwa podkarpackiego badanymi zanieczyszczeniami wniesionymi z atmosfery przez opad mokry kształtowało się na podobnym poziomie. Zmiany w rocznych ładunkach jednostkowych w ujęciu procentowym przedstawiono w tabeli nr 13.

Tabela 12 - Obciążenie powierzchniowe zanieczyszczeniami z mokrej depozycji w 2001 roku

Tabela 13 - Zmiany w rocznych ładunkach poszczególnych zanieczyszczeń w latach 1999-2001

Mapa 7 - Obciążenie powierzchniowe powiatów województwa podkarpackiego zanieczyszczeniami z mokrej depozycji w 2001 roku [Mg]

5. Efekty ekologiczne w zakresie ochrony powietrza

Przykładem zakładu, który zmniejszył emisję zanieczyszczeń energetycznych jest Elektrociepłownia Nowa Sarzyna. W czerwcu 2000 roku wyłączono z eksploatacji zakładową elektrociepłownię Zakładów Chemicznych "Organika Sarzyna" Sp. z o.o. opalaną węglem kamiennym. Zakłady oraz miasto Nowa Sarzyna zasilone zostały w ciepło z nowoczesnej Elektrociepłowni Nowa Sarzyna Sp z o.o., w której źródłem energii cieplnej i elektrycznej jest spalany gaz ziemny i olej opałowy. 

W wyniku tego przedsięwzięcia w 2000 roku uzyskano zmniejszenie emisji w porównaniu z 1999 rokiem w ilościach:

• pyłów o 50 Mg,
• dwutlenku siarki o 193 Mg,
• dwutlenku azotu o 74 Mg,
• tlenku węgla o 101 Mg,
• dwutlenku węgla o 40085 Mg.

W celu ograniczenia nadmiernej emisji SO2 i pyłu z zakładowej energetyki w ZTS "Erg" w Pustkowie, w eksploatowanej przez Zakłady do kwietnia 1999 r. Elektrociepłowni, zamontowana została na kotle OR-32 instalacja do odsiarczania spalin, a dla kotłów OR-16 bateria cyklonów. Spowodowało to ograniczenie emisji gazów, w tym SO2, oraz pyłu. Ograniczono również emisję pozostałych gazów tj. NO2, CO, węglowodorów alifatycznych, węglowodorów aromatycznych, formaldehydu, fenolu i alkoholi alifatycznych. W latach 1989 - 2000 ZTS "Erg" w Pustkowie zrealizował szereg działań, których efektem było radykalne zmniejszenie emisji formaldehydu z procesów technologicznych: - w roku 1989 na Wydziale Formaliny zamontowane zostały absorbery,

• w roku 1990 uruchomiono pochodnie niszczące na emitorach E-4 i E-4a, które spalały 95 % zanieczyszczeń wprowadzanych do powietrza, w tym formaldehyd,
• w roku 1998r ograniczono produkcję tłoczyw aminowych, do całkowitego jej zaprzestania w roku 2000, co spowodowało zmniejszenie ilości emitowanego formaldehydu,
• zainstalowano skruber na instalacji produkcji klejów mocznikowych /emitor E-25a/ oraz przeniesiono produkcję żywic fenolowych i żywic technicznych do nowego Wydziału Żywic, wyposażonego w katalityczne dopalanie pyłów i filtry pulsacyjne, zaprzestając produkcji na nieszczelnych i przestarzałych instalacjach,
• zlikwidowano produkcję żywic poliestrowych pod otwartą wiatą oraz ograniczono produkcję klejów mocznikowych,
• w wyniku zaprzestania w 2001 roku spalania ścieków w kotłach ograniczono emisję węglowodorów alifatycznych, węglowodorów aromatycznych, formaldehydu, fenolu i alkoholi alifatycznych,
• w 2001 roku oddano do użytkowania w Elektrociepłowni nowy kocioł gazowy, wyłączając z eksploatacji kotły OR-16 opalane miałem węglowym.

W celu ograniczenia emisji zanieczyszczeń pochodzenia energetycznego Elektrociepłownia Rzeszów w 2001 roku rozpoczęła budowę nowoczesnego bloku gazowo-parowego o mocy elektrycznej 100 MW i cieplnej 80 MJ/s. Uruchomienie nowego bloku ograniczy znacznie pracę istniejących węglowych kotłów wodnych, przesuwając je do pracy szczytowej i podszczytowej.

6. Pilne zadania do realizacji

Prowadzenie oceny jakości powietrza w strefach zgodnie z wymogami zawartymi w rozporządzeniach do ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska, klasyfikacja stref pod kątem potrzeby przygotowania "Programów ochrony powietrza" dla rejonów o najniższych standardach jakości powietrza.
Wyposażenie istniejących stacji monitoringowych w mierniki PM10 - zgodnie z nowym rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 6 czerwca 2002 roku w sprawie oceny poziomów substancji w powietrzu, metoda reflektometryczna wykorzystywana do tej pory w pomiarach manualnych pyłu zawieszonego nie jest uznawana za metodykę referencyjną. W związku z tym, w celu wprowadzenia nowej metodyki pomiarowej wg projektu PN-EN 12341 - metody manualnej wagowej, rozpoczęto proces doposażenia istniejących stacji monitoringowych w mierniki PM10. Posiadane środki finansowe nie pozwalają zrealizować tego zadania w ciągu jednego roku.
Rozpoczęcie wykonywania wymaganych przez rozporządzenie pomiarów benzenu - z uwagi na wymagania ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 roku Prawo ochrony środowiska oraz rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 6 czerwca 2002 roku w sprawie oceny poziomów substancji w powietrzu, w 2002 roku zaplanowane zostały do realizacji pomiary benzenu w Rzeszowie, gdzie spodziewane są najwyższe stężenia tego zanieczyszczenia. Dodatkowo pomiary benzenu zaplanowano w strefach, w których podwyższone stężenia mogą wystąpić ze względu na emisję z emitorów punktowych (miasto Przemyśl, powiaty: dębicki, leżajski, jasielski, stalowowolski, mielecki i krośnieński).
Ograniczenie emisji fluoru - wysokie stężenia fluoru w województwie podkarpackim od lat notowane są w pobliżu zakładów należących do branży szklarskiej i hutniczej. Celowym jest w najbliższej przyszłości podjęcie przez zakłady produkcyjne działań zmierzających do ograniczenia emisji tego zanieczyszczenia poprzez modernizację funkcjonujących w nich instalacji.
Ograniczenie wpływu komunikacji na jakość powietrza w miastach - poprawa warunków aerosanitarnych w miastach jest możliwa poprzez nowe inwestycje w sieci drogowej, co spowoduje upłynnienie ruchu kołowego, oraz budowę obwodnic miejskich pozwalających na ograniczenie ruchu tranzytowego przez centra miast. Ograniczenie ilości poruszających się po mieście pojazdów jest możliwe również poprzez zwiększenie udziału transportu publicznego oraz lepszą organizację ruchu rowerowego i pieszego.