Beata Michalak

1. Zagrożenie środowiska hałasem emitowanym z obiektów przemysłowych i usługowych oraz hałasem komunikacyjnym

Hałas jest specyficznym czynnikiem zanieczyszczającym środowisko, charakteryzującym się mnogością źródeł i powszechnością występowania we wszystkich środowiskach biosfery. Stanowi przyczynę powszechnej degradacji środowiska pogarszając jego jakość aż do uniemożliwienia znacznym obszarom biosfery pełnienia swoich naturalnych funkcji. 

Hałas w środowisku powodowany jest głównie:

• ruchem transportowym,
• działalnością przemysłową,
• aktywnością rekreacyjną.

Hałas jest obecnie jednym z poważ-niejszych problemów obniżających jakość życia w Europie. W Polsce hałas o ponadnormatywnym poziomie ustawicznie zwiększa się, obejmując coraz większe tereny kraju i znaczną część ludności. Co najmniej jedna trzecia mieszkańców, tj. około 13 mln osób spotyka się na co dzień z problemem nadmiernego hałasu. Jeżeli za jeden z mierników problemów z hałasem, z jakimi ma do czynienia mieszkaniec miasta, przyjąć liczbę zgłaszanych skarg, to zgodnie z reprezentatywnymi badaniami przeprowadzonymi przez PZH:

• na tzw. hałas zewnętrzny (transportowy), przemysłowy i osiedlowy uskarża się połowa mieszkańców,
• na hałas wewnętrzny, powodowany zarówno przez instalacje wewnątrz budynku, lecz także bezpośrednio przez sąsiadów uskarża się trochę powyżej jednej piątej mieszkańców.
• bez odczuwalnego problemu uciążliwości hałasu pozostaje około 30 % populacji.

Wykres 14 - Rozkład skarg na hałas w mieście [PZH]

Zdecydowany prym w uciążliwości hałasu ocenianego liczbą skarg wiedzie ruch uliczny. Strukturę rozkładu skarg na poszczególne rodzaje hałasu zewnętrznego pokazano na wykresie nr 15.

Wykres 15 - Rozkład skarg na podstawowe rodzaje hałasu zewnętrznego w mieście [PZH]

Oddziaływanie hałasu na człowieka zależy od wielu czynników, takich jak:

• wartość poziomu hałasu,
• częstość występowania,
• długość oddziaływania,
• charakter oddziaływania (ciągły, przerywany),
• oraz wielu parametrów opisujących hałas (np. częstotliwość, liczba impulsów). 

Długotrwałe działanie na człowieka hałasu o poziomie powyżej 85 dB powoduje narastanie uszkodzenia słuchu. Osoby zamieszkałe w gorszych warunkach akustycznych kilkakrotnie częściej niż inne postrzegają utrudnienia i zakłócenia ważnych dla jednostki czynności codziennych oraz doznają wielu dolegliwości, z których najpoważniejsze to zaburzenia układu krążenia. Osoby te częściej również wpadają w stan nadmiernego pobudzenia nerwowego, mają problemy ze skupianiem uwagi i zaburzenia snu. Powyższy stan jest wyrazem nadmiernego obciążenia psychicznego związanego z długotrwałym oddziaływaniem niekorzystnych warunków akustycznych i zakłóceniem równowagi między podmiotem a środowiskiem. 

Wrażliwość na hałas jest sprawą indy-widualną. Większość z nas rozmowę, której dźwięki mają około 50 dB odbiera jako coś miłego. Hałas wpływa ujemnie na zrozumiałość mowy. W hałasie o poziomie:

• 0 - 30 dB można porozumieć się szeptem, 
• 30 - 55 dB głosem normalnym,
• 60 - 75 dB głosem podniesionym,
• 80 - 95 dB rozmowa jest bardzo utrudniona,
• 95 - 100 dB można porozumieć się tylko krzykiem,
• powyżej 100 dB ustne porozumiewanie jest niemożliwe.

Podstawowym problemem ochrony środowiska jest zapewnienie odpowiednich warunków akustycznych niezbędnych zarówno do efektywnej działalności człowieka, jak i jego odpoczynku. Najlepszym sposobem kształtowania odpowiedniego klimatu akustycznego jest stosowanie kompleksowych metod zwalczania hałasu, do których zaliczyć można:

• metody i sposoby organizacyjno-administracyjno-prawne;
• metody techniczne.

Metody organizacyjno-administracyjno-prawne obejmują wszelkie przepisy obowiązujące w naszym kraju (ustawy, rozporządzenia, normy), które powinny być stosowane i przestrzegane. Do grupy tej zaliczamy wszelkie poczynania administracyjne i organizacyjne takie jak np.: odpowiednia organizacja pracy zakładów czy ograniczenie ruchu środków transportu. Zaliczyć tu należy również środki urbanistyczne uwzględniane w planach rozwoju miast. 

Kształtowanie środowiska akustycznego powinno odbywać się już na etapie planowania przestrzennego z wykorzystaniem metody strefowania, czyli rozdzielenia źródeł hałasu-stref głośnych i obszarów chronionych-stref cichych. Pomiędzy tymi dwoma strefami powinny być obszary neutralne-bez źródeł silnego hałasu, ale i mniejszych wymaganiach odnośnie ciszy-biurowce, cicha produkcja, usługi, place sportowe. Sieć komunikacji tranzytowej i lokalnej nie powinna przecinać stref cichych, a co najwyżej stykać się obrzeżami poprzez strefy neutralne. 

Drugą zasadą jest dążenie do minimalizowania obszarów występowania źródeł dźwięku. Jeśli dwa źródła zostaną zlokalizowane na jednym terenie, zamiast na dwóch oddzielnych, to poziom dźwięku wzrośnie na tym obszarze najwyżej o 3 dB, natomiast cały drugi teren będzie wolny od nadmiernego hałasu. Przy projektowaniu układów komunikacyjnych należy dążyć do maksymalnego wykorzystania dostępnej przestrzeni dla oddalania źródeł hałasu od obszarów chronionych. Należy wykorzystać istniejące ukształtowanie i pokrycie terenu dla ekranowania źródeł hałasu. Istotny wpływ na poziom hałasu komunikacyjnego ma wybór nawierzchni drogi. 

W rejonach zagospodarowanych przestrzennie, gdzie występuje nadmierny hałas, najlepszym sposobem jego ograniczenia jest stosowanie odpowiednich środków technicznych, do których zaliczamy wszelkie zabezpieczenia przeciwhałasowe, które mogą być stosowane w środowisku:

• obudowy dźwiękochłonno-izolacyjne,
• ekrany akustyczne,
• ekrany naturalne.

Obudowy dźwiękochłonno-izolacyjne to urządzenia osłaniające źródła dźwięku, stosowane w celu ograniczenia emisji energii akustycznej do środowiska. Obudowy umożliwiają poprawę klimatu akustycznego zarówno na stanowiskach pracy, jak również na terenach sąsiadujących z zakładami przemysłowymi. Wartość izolacyjności akustycznej obu-dowy może osiągać nawet 30 dB.

Ekranami akustycznymi nazywamy przeszkody znajdujące się na drodze akustycznej fali biegnącej od źródła hałasu do odbiorcy. Ekrany akustyczne stosowane są zarówno do osłony stanowisk pracy przed hałasem jak również dla ochrony środowiska zewnętrznego głównie przed hałasem komunikacyjnym.

Przez ekrany naturalne rozumieć należy przeszkody akustyczne stosowane na podstawie naturalnej rzeźby terenu takie jak: nasypy, skarpy, wykopy czy pasy zieleni.

Prowadzenie badań hałasu przemysłowego wynika głównie ze skarg ludności. Jest to podstawowa część zadań Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska, a wyniki pomiarów gromadzone są w bazie danych OPH. Na podstawie danych zgromadzonych w bazie powstał ogólnopolski raport zbiorczy, obejmujący lata 1998-2001, na temat stanu klimatu akustycznego w Polsce. W tym czasie kontroli dotrzymywania norm hałasu poddane zostały w województwie 283 zakłady. Szcze-gółowe informacje dotyczące wyników kontro-li zawarte zostały w tabeli nr 14. W 2001 roku kontroli pod względem dotrzymania dopusz-czalnych poziomów hałasu poddano 74 obiek-ty. 

W wyniku kontroli stwierdzono przekroczenie dopuszczalnych norm w 40 przypadkach, w tym 21 razy przekroczona została norma dzienna i 19 razy norma nocna. W rozbiciu na wielkość przekroczenia stwierdzono:

• 1-5 dB    15 przekroczeń,
• 5-10 dB    13 przekroczeń,
• 10-15 dB    8 przekroczeń,
• >15 dB 4 przekroczenia.

Wśród kontrolowanych branż przemysłowych najwięcej przekroczeń odnotowano w zakładach obróbki drewna, zakładach zajmujących się produkcją żywności oraz w lokalach rozrywkowych.

Tabela 14 - Wyniki pomiarów hałasu przemysłowego w latach 1998-2001

Wykres 16 - Rozkład zarejestrowanych przekroczeń poziomu dopuszczalnego hałasu przemysłowego w 2001 roku

Wykonane w latach 1998-2001 pomiary hałasu drogowego przy głównych ciągach komunikacyjnych w miastach wykazują, że na terenie wszystkich monitorowanych miast wzdłuż głównych ciągów komunikacyjnych występują przekroczenia dopuszczalnych poziomów hałasu. Wyniki przedstawiono w tabeli nr 15. Badania hałasu komunikacyjnego w 2001 roku prowadzone były na terenie miasta Mielec (lokalizację punktów pomiarowych przedstawiono na rysunku). Natężenia hałasu określono wartością dźwięku mierzonego w decybelach (dB) w charakterystyce korekcyjnej A.

Tabela 15 - Charakterystyka wyników pomiarów wykonanych w odległości 1 m od krawężnika drogi

 Do analizy wyników przyjęto średni równoważny poziom dźwięku- Leq dB /A/. Wyniki pomiarów przedstawiono w tabeli nr 16. Na znacznych obszarach miasta występujący hałas przekracza obowiązujące standardy akustyczne o kilka do kilkunastu decybeli. W istniejących układach komunikacyjnych i zabudowy ograniczenie poziomu tego hałasu do wartości dopuszczalnych jest trudne do osiągnięcia. Ostatecznym rozwiązaniem w tym przypadku, ograniczającym uciążliwe oddziaływanie hałasu, jest stosowanie rozwiązań budowlanych np. wymiana okien. Dla nowoprojektowanych układów urbanistycznych podstawowym elementem decydującym o jakości środowiska akustycznego jest etap planowania przestrzennego.

Tabela 16 - Lokalizacja punktów pomiarowych hałasu komunikacyjnego w Mielcu

Mapa - Lokalizacja punktów pomiarowych monitoringu hałasu komunikacyjnego na terenie miasta Mielec w 2001 roku

2. Inwestycje związane z ograniczeniem emisji hałasu do środowiska

Ograniczenie hałasu polega przede wszystkim na wyciszeniu jego źródeł. Dopiero w przypadku gdy jest to trudne technicznie lub nieuzasadnione ekonomicznie, podejmowane są prace ograniczające rozprzestrzenianie się hałasu w środowisku. Tego typu przedsięwzięcia to głównie budowa ekranów akustycznych wokół źródeł hałasu przemysłowego oraz wzdłuż dróg. Poniżej omówiono niektóre przykłady skutecznego ograniczenia hałasu przenikającego do środowiska. 

Pomiary emisji hałasu przenikającego do środowiska z obiektów Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Sanoku, wykonane we wrześniu 2001r. wykazały przekroczenia dopuszczalnego poziomu hałasu: w porze dnia - o 11,1 dB, w porze nocy - o 14,7 dB. Podjęto następujące działania w celu ograniczenia emisji hałasu do środowiska:

• wybudowano ekran dźwiękochłonny obok chłodni wodnej,
• przeprowadzono remont maszyny do czyszczenia lodu,
• wykonano remonty i prace konserwacyjne innych urządzeń, będących źródłe
  m hałasu. 

Sprawdzające pomiary emisji hałasu do środowiska wykonano w październiku 2001r. i stwierdzono zmniejszenie przekroczenia dopuszczalnego poziomu hałasu emitowa-nego do środowiska: w porze dnia - o 6,7 dB i w porze nocy - o 8,2 dB 

Pomiary emisji hałasu przenikającego do środowiska z firmy "JASAN" Sp. z o.o. w Jaśle , wykonane w listopadzie 2001r. w porze nocy w dwóch punktach, wykazały przekroczenia dopuszczalnego poziomu hałasu o 14,4 dB i o 8,3 dB. Podjęto następujące dzia-łania w celu ograniczenia emisji hałasu do środowiska:
wykonano część ekranu dźwiękochłonnego agregatów przy kontenerze chłodniczym (z planowanych 100 m2 - 35 m2), podwyższono ogrodzenie terenu Zakładu w sąsiedztwie posesji mieszkalnych do 4 m na długości 20 m, od strony agregatów zastosowano na parkanie matę wygłusza-jącą, wykonano część zadaszenia z wygłuszeniem nad agregatami chłodniczymi.

Prace kontynuowane są w 2002 roku. Sprawdzające pomiary emisji hałasu emitowanego do środowiska wykonano w styczniu 2002r. w porze nocy i stwierdzono w jednym punkcie zmniejszenie przekroczenia dopuszczalnego poziomu hałasu emitowanego do środowiska o 11,2 dB, w drugim punkcie - brak przekroczenia. 

Centrum Handlowo-Usługowe TESCO w Rzeszowie zaczęło funkcjonować na początku 2001 roku. Obiekty handlowe wraz z przyległymi parkingami i drogami dojazdowymi zlokalizowane zostały w sąsiedztwie istniejących budynków mieszkalnych. Spowodowało to znaczne pogorszenie warunków życia mieszkańców tych budynków, co związane było ze zwiększonym ruchem samochodowym a tym samym z wyższymi wartościami hałasu przenikającego do środowiska. W związku z tym wykonane zostały, zawarte w projekcie budowlanym, trzy ekrany akustyczne oddzielające istniejące budynki mieszkalne od źródeł hałasu. Pomiary kontrolne potwierdziły skuteczność wykonanych zabezpieczeń. 

Pomiary natężenia hałasu w Zakładach Wyrobów Powlekanych "Sanwil" w Przemy-ślu wykonane przed wybudowaniem ekranów akustycznych w dwóch punktach pomiarowych przy filtrowni ftalanów i spalarni odpadów wykazały 56,4 i 62,1 dB. Było to przekroczenie dopuszczalnej normy wynoszącej 55 dB. W 1992 roku Zakład wybudował w newralgicznych punktach dwa ekrany akustyczne: ekran z laminatu, z włókna szklanego o długości 20 m i betonowy o długości 15 m. Sprawdzające pomiary emisji hałasu do środowiska po zakończeniu inwestycji wykazały spadek o kilka dB i dotrzymanie dopuszczalnych norm. 

Zmierzony hałas przenikający do śro-dowiska z Przedsiębiorstwa Wielobranżowego "Facho" Sp. z o.o. w Przemyślu wynosił 54,8 dB i przekraczał dopuszczalną normę wynoszącą 50 dB. W związku z tym w Przedsiębiorstwie zainstalowało metalowy ekran o dł. 30 m, co zmniejszyło natężenie hałasu o 6,9 dB. 

W celu ograniczenia uciążliwości hałasowych pochodzących od oddanej w 2000 roku w Radymnie obwodnicy wybudowano 150 m ekranu na wysokości zabudowań w rejonie skrzyżowania. 

Przedstawione przez mieszkańców skargi na uciążliwości komunikacyjne w Mielcu skłoniły mielecką administrację samorządową do opracowania "Programu Zadań Rządowych dla Komunikacji w Mielcu". W planach tych ujęto między innymi budowę obwodnicy dla miasta, modernizację ulicy Witosa, budowę przebicia drogowego do mostu nad Wisłoką oraz nieuciążliwego połączenia dro-gowego ze strefy ekonomicznej w stronę ulicy Wolności i Sienkiewicza.

3. Najpilniejsze zadania do realizacji z zakresu ograniczenia hałasu komunikacyjnego

Gwałtowny przyrost liczby samochodów i dynamicznie rozwijający się ruch na drogach województwa stwarzają konieczność intensywnej rozbudowy i modernizacji istniejącej sieci drogowej. Dla obniżenia uciążliwości hałasu na terenie miast konieczna jest:
budowa nowych obwodnic dla miast, szczególnie położonych przy licznie uczęszczanej trasie E 40, co wyeliminuje ruch tranzytowy z ich terenu,
połączenie regionu drogą szybkiego ruchu Nr 9 z centrum kraju, budowa ekranów akustycznych przy drogach w miejscach uciążliwych dla mieszkających w pobliżu ludzi.

Istotne zadanie z zakresu ochrony środowiska przed hałasem określone zostało w ustawie -Prawo ochrony środowiska. Najważniejsze obowiązki w tym zakresie przypisane zostały starostom oraz zarządzającym drogą, linią kolejową lub lotniskiem, których ustawa zobowiązała do wykonywania co 5 lat map akustycznych. Pierwsze mapy akustyczne mają być przygotowane na 2009 rok, co wiąże się z prowadzeniem długofalowych pomiarów hałasu komunikacyjnego i przemysłowego. Oceny stanu akustycznego środowiska dokonuje się dla:

• aglomeracji o liczbie mieszkańców większej niż 100 tys.,
• dróg, linii kolejowych oraz lotnisk zaliczanych do obiektów, których eksploatacja może powodować negatywne oddziaływanie akustyczne na znacznych obszarach.

Wykonane mapy akustyczne posłużą do wyodrębnienia terenów, na których poziom hałasu przekracza poziom dopuszczalny oraz do sporządzenia dla tych obszarów programów działań, których celem będzie dostosowanie poziomu hałasu do obowiązujących norm. Programy te mają powstać do 30 czerwca 2010 roku.

Aparatura do pomiaru hałasu