Ewa Kozak

1. Dewastacja i degradacja gruntów

Grunty zdewastowane to takie, które w wyniku działalności człowieka lub innych czynników utraciły całkowicie wartości użytkowe. Grunty zdegradowane to takie, których wartość użytkowa zmalała w wyniku pogorszenia się warunków przyrodniczych lub wskutek zmian środowiska oraz działalności przemysłowej, a także nieodpowiedniej działalności rolniczej.

Rekultywacja gruntów polega na nadaniu lub przywróceniu gruntom zdegradowanym lub zdewastowanym wartości użytkowych lub przyrodniczych przez właściwe ukształtowanie rzeźby terenu, poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych, uregulowanie stosunków wodnych, odtworzenie gleb, umocnienie skarp oraz odbudowanie lub zbudowanie niezbędnych dróg. Grunty zrekultywowane podlegają zagospodarowaniu, czyli rolniczemu, leśnemu lub innemu rodzajowi użytkowania.

Powierzchnia gruntów wymagających rekultywacji na terenie województwa podkarpackiego w 2000 roku wynosiła 3 964 ha co stanowiło 3,5% ogółu gruntów wymagających rekultywacji w Polsce (dane GUS). Zdecydowaną większość stanowiły grunty zdegradowane (91,7%). W ciągu 2000 roku :
zrekultywowano - 200 ha, w tym na cele rolnicze 166 ha, leśne 18 ha;
zagospodarowano - 128 ha, w tym na cele rolnicze 107 ha, leśne 1 ha.

Grunty zdewastowane i zdegradowane powstały przeważnie (84,7% gruntów) w wyniku działalności w zakresie górnictwa i kopalnictwa surowców innych niż energetyczne (wg PKD). Dotyczy to głównie gruntów z terenów poeksploatacyjnych górnictwa siarkowego.

Rekultywacja terenów poeksploatacyjnych, szczególnie w górnictwie otworowym siarki, jest zadaniem złożonym i trudnym, ponieważ ten rodzaj działalności górniczej wywołuje szereg przekształceń środowiska przyrodniczego. Każdy typ przekształceń może ujawnić się z bardzo dużym natężeniem, jak np. miejsca zalewiskowe czy obszary poerupcyjne. Ostateczne skutki eksploatacji są ponadto uzależnione od lokalnych właściwości środowiska i jego wrażliwości na dany czynnik degradujący. Podstawowe rodzaje przekształceń ujawniające się w trakcie procesu eksploatacji siarki to:
przekształcenie chemiczne spowodowane przedostawaniem się do środowiska glebowo-wodnego siarki, produktów jej rozpadu oraz silnie zmineralizowanych wód złożowych,
przekształcenia geomechaniczne wywołane przez poeksploatacyjne osiadania terenu o charakterze deformacji ciągłych, ale również sporadyczne w postaci tzw. deformacji nieciągłych (zapadliska czy leje).

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 roku Prawo ochrony środowiska zobowiązuje starostę do prowadzenia aktualizowanego corocznie rejestru zawierającego informacje o terenach, na których stwierdzono przekroczenia standardów jakości gleby lub ziemi, z wyszczególnieniem obszarów, na których obowiązek rekultywacji obciąża starostę. W celu uzyskania bliższych informacji dotyczących powyższego zagadnienia Inspektorat wystąpił pisemnie do starostów.

Według uzyskanych od 18 starostw informacji, nie są prowadzone w większości przypadków aktualizowane corocznie rejestry zawierające informacje o terenach, na których stwierdzono przekroczenia standardów jakości gleby lub ziemi. Swoją postawę starostwa tłumaczą brakiem rozporządzenia wykonawczego do ww. ustawy, określającego standardy jakości gleby czy ziemi lub brakiem gruntów położonych na obszarach ograniczonego użytkowania, zdewastowanych czy zdegradowanych.

Z zapisów ustawy z dn. 22 lutego 1995 roku o ochronie gruntów rolnych i leśnych wynika, że starosta zapewnia prowadzenie co 3 lata okresowych badań poziomu skażenia gleb i roślin na gruntach położonych na obszarach ograniczonego użytkowania, jeżeli one istnieją wokół zakładów przemysłowych na terenie danego powiatu.

Starosta tarnobrzeski poinformował o przeprowadzeniu w 2001 roku okresowych badań poziomu skażeń gleb i roślin na terenie powiatu tarnobrzeskiego w 9 punktach położonych wokół zakładów przemysłowych. Obejmowały one miejsca położone w rejonach:

• Kopalni Siarki "Machów" - teren gminy Chmielów, Cygany i Jeziórko,
• Kopalni Siarki "Jeziórko" - teren miejscowości Żupawy, Stale i Grębów,
• Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego "PZL Gorzyce" - gm. Gorzyce,
• Zakładów Metalowych "Dezamet" w Nowej Dębie - gm. Nowa Dęba.

Według przesłanej informacji przeprowadzone badania wykazały, że gleby przebadanych kompleksów mogą być przeznaczone do pełnego wykorzystania rolniczego. Przebadane płody rolne mogą bez ograniczeń być wykorzystywane jako pokarm dla ludzi czy pasza dla zwierząt.

Na zlecenie Prezydenta Tarnobrzega przeprowadzone były w 2001 roku badania poziomu zanieczyszczenia gleb i roślin na gruntach położonych w strefie ochronnej KiZPS "Siarkopol" i Kopalni Siarki "Machów" oraz na gruntach położonych w sąsiedztwie strefy. Próbki gleb i materiału roślinnego pobrane zostały w 8 punktach. Na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzono, że nie zachodzi potrzeba ograniczania produkcji rolnej i wszystkie grunty objęte badaniami mogą być przeznaczone do pełnego wykorzystania. Należy podkreślić, że prowadzone badania w rejonie poeksploatacyjnym górnictwa siarkowego oprócz podstawowego zakresu badań, to jest: odczyn, przyswajalne formy azotu, fosforu, potasu i wapnia, metale ciężkie, uwzględniały również określenie poziomu zawartości w glebie siarki siarczanowej i ogólnej.

Na terenie starostwa dębickiego prowadzone były w 1996 roku badania gleb i roślin pobierane z miejsc położonych wokół zakładów przemysłowych (60 próbek). Badania takie powtórzono w 2001 roku i objęły one te same tereny znajdujące się w rejonie:

• Wytwórni Urządzeń Chłodniczych,
• Fabryki Farb i Lakierów "Becker" S.A.,
• Zakładów Tworzyw Sztucznych "ERG" w Pustkowie.

W 2001 roku nie prowadzono już badań w rejonie ZTS "ERG", ponieważ badania z 1996 roku nie wykazały zanieczyszczenia, a nieliczne grunty rolne znajdujące się w pobliżu tych zakładów w większości stoją odłogiem lub stanowią grunty leśne.

Wyniki przeprowadzonych badań poziomu skażenia gleb i roślin wykazały, że nie ma powodu do wyłączenia gruntów objętych badaniami z produkcji rolniczej a nieliczne przekroczenia wartości granicznej przydatności paszowej runi łąkowej (pastwiskowej) nie uzasadniały wyłączenia tych pasz ze spożycia lub przetworzenia.

Na terenie powiatu brzozowskiego rekultywacji wymaga 42,64 ha gruntów zdewastowanych w wyniku działalności w zakresie górnictwa i kopalnictwa surowców energetycznych, w tym wydobywania ropy naftowej i gazu ziemnego. W ciągu 2001 roku zrekultywowano na cele rolne grunt o powierzchni 3,34 ha z terenu tego powiatu.

2. Ocena stanu zanieczyszczenia gleb

Krajowy monitoring gleb prowadzony jest przez Instytut Upraw, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach. W ramach tego podsystemu prowadzone są badania chemizmu gleb w 216 stałych punktach pomiarowych zlokalizowanych na gruntach ornych całego kraju, z których 16 znajduje się na terenie województwa podkarpackiego. W próbkach gleby oznaczanych jest ok. 30 wskaźników. Ze względu na stosunkowo niewielką zmienność właściwości gleb w czasie, badania próbek gleb prowadzone są w cyklu 5 letnim. W 2001 roku wykonano oznaczenia próbek gleb, ale interpretacja otrzymanych wyników badań w porównaniu do przeprowadzonych badań w 1995 roku nie została jeszcze przeprowadzona. Wynika to również z faktu prowadzenia aktualizacji istniejącego programu gromadzenia danych GLEBA. Po przeprowadzeniu porównania wyników badań z lat 1995 - 2001 możliwe będzie określenie kierunku zmian chemizmu gleb gruntów ornych w tym okresie na terenie kraju jak również województwa.

Monitoring jakości gleb, roślin, produktów rolniczych i spożywczych funkcjonuje od 1995 roku przy Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Zbierane są dane dotyczące jakości gleb, roślin, produktów rolniczych i spożywczych pod względem zawartości metali ciężkich, pozostałości pestycydów oraz zawartości azotanów, a także niektórych innych kontaminantów. Monitoring nadzorowany jest przez Radę Monitoringu, w skład której wchodzi również przedstawiciel Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska oraz przedstawiciele placówek badawczych zajmujących się badaniem jakości żywności. Badania prowadzone są w wytypowanych regionach Polski. Badania przeprowadzone w 2000 roku nie dotyczyły województwa podkarpackiego.

3. Efekty ekologiczne w zakresie rekultywacji gruntów i zadania do realizacji

Zgodnie z założeniami II polityki ekologicznej państwa opracowanej w Ministerstwie Środowiska i przyjętej przez Radę Ministrów 13 czerwca 2000, roku w rozdziale dotyczącym planowania przestrzennego zapisano, że "odpowiadające potrzebom polityki ekologicznej państwa działania w zakresie planowania przestrzennego powinny uwzględniać podział przestrzenny kraju na trzy podstawowe strefy problemowe polityki ekologicznej, sześć dużych makroregionów planowania wyodrębnionych w ramach koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju, obszary funkcjonalne polityki ekologicznej i przestrzenne jednostki priorytetowe". Te ostatnie uznano jako obszary, na których zwłaszcza w perspektywie krótkookresowej i średniookresowej powinny się koncentrować podejmowane dla osiągnięcia celów polityki ekologicznej działania inwestycyjne i restrukturyzacyjno-modernizacyjne. Zgodnie z przyjętymi kryteriami do przestrzennych jednostek priorytetowych zaliczone zostało Tarnobrzeskie Zagłębie Siarkowe. Związane to jest z najwyższym w skali kraju stopniem degradacji środowiska oraz koniecznością zmniejszenia presji na środowisko. Najpoważniejsze negatywne skutki dla środowiska pozostawiła na terenie województwa eksploatacja Kopalni Siarki "Machów" i Kopalni Siarki "Jeziórko".

Wyrobisko ze zwałowiskiem we-wnętrznym na terenie byłej Kopalni Siarki "Machów" obejmuje obszar o powierzchni 659 ha. Proces likwidacji i zagospodarowania wyrobiska na zbiornik rekreacyjny realizowany jest od 1994 roku. Zakres prac obejmuje wykonanie z iłów krakowieckich 25 m warstwy izolującej dno przyszłego zbiornika, odpowiednie wyprofilowanie skarp wyrobiska, wykonanie budowli hydrotechnicznych do napełnienia zbiornika wodą oraz jej wymiany, napełnienie zbiornika wodą z Wisły oraz zagospodarowanie zbiornika i terenów przyległych.

Warstwa izolująca dno wyrobiska została wykonana w ponad 90% i w 2002 roku przewidziane jest zakończenie jej budowy. W procesie likwidacji składowiska (wypełnianie dna wyrobiska) możliwe było wykorzystanie ponad 11,6 tys. Mg odpadów zarówno powstałych na terenie kopalni, jak i innych (np. materiałów budowlanych zawierających azbest). Finalizowane są prace związane z profilowaniem skarp wraz z obrzeżami wyrobiska.

W procesie likwidacji wyrobiska pokopalnianego wykorzystano odpady porafinacyjne (kek), co pozwoliło na likwidację składowiska tych odpadów o powierzchni 42,5ha zlokalizowanego w rejonie Ocic oraz rekultywację zdegradowanego terenu. Składowisko odpadów porafinacyjnych wywierało negatywny wpływ na środowisko powodując nadmierne zakwaszenie. Prace rekultywacyjne terenu zakończone zostaną w 2003 roku.

Klarownik wód złożowych to obiekt, w którym do 1985 roku oczyszczano z zawiesiny wody złożowe z kopalni siarki "Machów" oraz "Jeziórko". Zajmuje on powierzchnię około 13 ha. Zgodnie z założeniami ustalony został dla klarownika parkowo-łąkowy kierunek rekultywacji, a zakończenie rekultywacji przewidziane jest w 2003 roku.

W latach 1969 - 1993 zdeponowano na osadniku "Cygany" odpady poflotacyjne w ilości 323,21 mln Mg suchej masy oraz pyły z elektrociepłowni w Machowie. Osadnik jest budowlą nadpoziomową i wraz z przyległościami zajmuje powierzchnię 263,29 ha. Dla tego obiektu ustalony został wodno - zadrzewieniowo - rolny kierunek rekultywacji a zakończenie jej przewidziane jest w 2003 roku.

Technologia wydobycia siarki w Kopalni Siarki "Jeziórko" oparta była na metodzie podziemnego wytapiania. Generalnie metoda ta polega na dostarczeniu do złoża ciepła, którego nośnikiem jest woda o temperaturze powyżej 140oC, wytopieniu siarki, a następnie jej wypompowaniu na powierzchnię za pomocą podnośnika powietrznego. Podstawowym urządzeniem wydobywczym jest otwór eksploatacyjny, stąd metodę tą określa się "metodą otworowej eksploatacji siarki". Proces rekultywacji, jak już o tym wspominano wcześniej, jest skomplikowany i bardzo trudny, ponieważ ten rodzaj działalności górniczej wywołuje szeroką gamę przekształceń środowiska przyrodniczego. Ostateczne skutki eksploatacji są ponadto uzależnione od lokalnych właściwości środowiska i jego wrażliwości na dany czynnik degradujący.

Przekształcenia chemiczne wynikają z przedostawania się do środowiska wodno-glebowego siarki oraz silnie zmineralizowanych wód złożowych. Stopień przekształceń chemicznych uzależniony był od hermetyzacji i awaryjności procesu wydobywczego. Tereny, na których ujawniły się tzw. erupcje czy skażenia w wyniku różnego rodzaju awarii instalacji wydobywczych i przemysłowych charakteryzują się tak dużym skażeniem siarką, że zabieg neutralizacyjny jest praktycznie niewykonalny. Przekształcenia chemiczne i inne sprawiły, że rekultywacja prowadzona jest w większości na terenach pozbawionych praktycznie całkowicie warstwy próchniczej, a więc na utworach bezglebowych.

Przekształcenia geomechaniczne są wywołane zarówno przez poeksploatacyjne osiadanie gruntu jak i prace prowadzone na etapie uzbrajania pól poeksploatacyjnych czy ich likwidacji. Profil glebowy ulega w wyniku takich prac zniszczeniu lub zakłóceniu.

Przekształcenia hydrologiczne są najczęściej skutkami poeksploatacyjnych osiadań powierzchni i prowadzą do zmniejszania grubości warstwy aeracyjnej gleb. W skrajnych przypadkach (występujących na obszarze Kopalni Siarki "Jeziórko") prowadzą one do ujawnienia się zalewisk wodno-gruntowych lub wystąpienia silnie zawodnionych gleb. Ten typ przekształceń jest charakterystyczny dla Kopalni "Jeziórko".

Wymienione typy przekształceń występują samodzielnie lub wszystkie łącznie na terenach poeksploatacyjnych wydobycia siarki metodą otworową. W oparciu o określony w wyniku szczegółowej inwentaryzacji powierzchni stopień jej degradacji, stosowane są odpowiednie metody rekultywacji.

W 1997 roku zostało wyodrębnione ze struktur KiZPS "Siarkopol" PRTG "Jeziórko" z/s w Machowie w celu likwidacji zachodniej części zakładu górniczego otworowej koplani siarki "Jeziórko" wraz z rekultywacją terenu górniczego. Przyjęto leśno-ekologiczny kierunek rekultywacji. W pierwszej fazie rekultywacji (tzw. faza techniczna) dokonano likwidacji otworów wiertniczych, otworów "odwodnieniowych" III i IV-rzędowych, infrastrukturalnych obiektów naziemnych (drogi, zbiorniki, rurociągi), usunięto zanieczyszczenia, zaizolowano i zneutralizowano wapnem poflotacyjnym miejsca zanieczyszczone siarką, dokonano niwelacji niecek osiadania gruntu, a część z tych niecek została (lub zostanie) zamieniona w zbiorniki wodne. W drugiej fazie rekultywacji (tzw. faza biologiczna) przeprowadzono prace związane z poprawą struktury gleby (nawożenie osadami ściekowymi), siew i sadzenie roślinności niskiej (trawy) i wysokiej (drzewa). Ostatnia faza rekultywacji polega na pracach pielęgnacyjnych (koszenie, nawożenie, uzupełnianie nasadzeń).

Prace rekultywacyjne zapoczątkowane w 1995 r. jeszcze przez KiZPS od 1997 roku prowadzone są jedynie przez PRTG na wydzielonych działkach (roboczych). W latach 1995-2001 zrekultywowano 773 ha terenów z czego około 330 ha przekazano na własność Lasom Państwowym.

W trakcie rekultywacji znajduje się aktualnie na terenie Kopalni "Jeziórko" 285 ha terenu, a na rozpoczęcie rekultywacji oczekuje 119 ha (rekultywacja przewidziana na lata 2002 - 2006). W programie rekultywacji przewidziano także uporządkowanie i przywrócenie stosunków wodnych, wraz z odtworzeniem naturalnego biegu koryta cieku Żupawka na odcinku 12 km. Prace rewitalizacyjne na Żupawce rozpoczęto w 2001 roku i są zaawansowane w 30%.