Ewa Kozak

1. Rolnictwo ekologiczne w Polsce

Propagowanie idei rolnictwa ekologicznego w Polsce rozpoczęto na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. W tym okresie organizowano szereg kursów dla rolników zainteresowanych ekologicznymi metodami produkcji rolnej. Powyższe działania spowodowały, że pierwsze grupy rolników zdecydowały się przestawić swoje gospodarstwa na produkcję ekologiczną. W 1990 roku wydano pierwsze atesty 27 gospodarstwom poświadczając, że produkcja odbywała się metodami ekologicznymi. Atesty te wydane zostały przez Stowarzyszenie Producentów Żywności Metodami Ekologicznymi "Ekoland".

Atestacja w rolnictwie ekologicznym oznacza poświadczenie przez jednostkę certyfikującą, że produkt został wytworzony wg przyjętych kryteriów, a produkcja podlegała obowiązkowej kontroli.

Zanim rolnik uzyska certyfikat potwierdzający spełnienie wymogów, musi przez 2 lata, a w przypadku roślin sadowniczych przez 3 lata gospodarować według zasad rolnictwa ekologicznego. Okres ten nosi nazwę przestawiania na rolnictwo ekologiczne i dotyczy gospodarstwa jako całości. Zarówno w okresie przestawiania jak i po uzyskaniu certyfikatu gospodarstwa podlegają corocznej kontroli. Zaniechanie kontroli skutkuje zerwaniem ciągłości i koniecznością powtórki okresu przestawiania. Gospodarstwo w okresie przestawiania nie może sprzedawać produktów jako ekorolniczne.

Polska ma dobre warunki przyrodnicze i społeczne do rozwoju rolnictwa ekologicznego. Liczba gospodarstw ekologicznych w latach 1995-1997 spadała i zajmowały one 0,03% ogólnej powierzchni użytków rolnych. W ostatnich latach sytuacja uległa wyraźnej poprawie, szczególnie po wprowadzeniu w 1999 roku dotacji do upraw ekologicznych oraz dopłat do kosztów kontroli przeprowadzanych w gospodarstwach ekologicznych.

Rolnictwo ekologiczne, potraktowane jako system gospodarowania oparty na zrównoważonej produkcji roślinnej i zwierzęcej w obrębie jednego gospodarstwa realizuje trzy istotne elementy:

• wypełnia zapotrzebowanie na żywność ekologiczną uznawaną na całym świecie ze względu na wysoką jakość żywieniową i traktowaną jako skuteczny element profilaktyki zdrowotnej społeczeństwa - zapotrzebowanie na tego typu produkty zgłasza ok. 40% konsumentów i skala tego zapotrzebowania ciągle rośnie,
• realizuje potrzebę ochrony środowiska i przyrody oraz edukacji ekologicznej; produkcja żywności środkami ekologicznymi jest najbardziej skuteczną formą ochrony środowiska poprzez wprowadzanie zadrzewień i zakrzewień śródpolnych, ochronę różnorodności gatunków, optymalizację wielkości pól uprawnych, regulację gospodarki wodnej w obrębie zlewni i krajobrazu, podnoszenie żyzności gleby,
• spełnia wymogi społeczne; rolnictwo ekologiczne nastawione jest na racjonalną gospodarkę uwzględniającą koszty produkcji, koszty organizacji pracy, aktywizację ludności.

Ustawa z dnia 16 kwietnia 2001 roku o rolnictwie ekologicznym stworzyła podstawy prawne do działania w dziedzinie produkcji rolniczej o profilu ekologicznym z uwzględnieniem wymogów legislacyjnych ustawodawstwa unijnego. Przepisy tej ustawy zaczęły obowiązywać od listopada 2001 roku.

W krajach Unii Europejskiej rolnictwo ekologiczne jest określone zapisami Rozporządzenia Rady EWG Nr 2092/91 z dnia 24 czerwca 1991 roku w sprawie rolnictwa ekologicznego oraz znakowania jego produktów i środków spożywczych. Ponieważ powyższe Rozporządzenie dotyczy produkcji roślinnej, w 1999 roku uzupełniło je Rozporządzenie Rady EC Nr 1804/99 z dnia 19 czerwca o produkcję zwierzęcą w gospodarstwie ekologicznym. Rozporządzenie to zawiera ponadto załączniki, określające dopuszczone do stosowania w gospodarstwie nawozy, środki ochrony roślin, ilość zwierząt i minimalną powierzchnię przeznaczoną na ich przebywanie oraz wiele innych. W 1995 roku Rada EWG wydała rozporządzenie nr 1935/95, które zapewniło łatwiejszy dostęp na jej rynki produktom ekologicznym wytworzonym poza granicami państw Unii Europejskiej.

Krajowa ustawa o rolnictwie ekolo-gicznym określa podstawowe zasady produkcji metodami ekologicznymi, których celem jest osiągnięcie w gospodarstwie rolnym równo-wagi pod względem ekologicznym, ekonomicznym i społecznym. Precyzuje również warunki, jakie powinno spełniać gospodarstwo rolne o profilu ekologicznym - np. podaje parametry środowiskowe miejsca, w jakim może być zlokalizowane takie gospodarstwo. Dotyczy to terenów, gdzie nie występują przekroczenia dopuszczalnych poziomów zanieczyszczenia powietrza, wody i gleby, zachowana jest odległość od dróg o dużym natężeniu ruchu. W gospodarstwie ekologicznym zabronione jest stosowanie nawozów sztucznych i chemicznych środków ochrony roślin.

Zgodnie z zapisem art.17.1 ustawy o rolnictwie ekologicznym, producent zamierzający prowadzić ekologiczne gospodarstwo rolne występuje do upoważnionej jednostki certyfikującej ze zgłoszeniem, do którego dołącza oprócz wielu szczegółowych informacji odnośnie ilości i rodzaju produktów, jakie zamierza produkować ekologicznie, dane na temat wielkości gospodarstwa, również zaświadczenia o nie przekroczeniu na terenie gospodarstwa rolnego dopuszczalnych stężeń szkodliwych substancji zanieczyszczających. Zaświadczenie jest wydane przez:

• właściwy terytorialnie organ Inspekcji Ochrony Środowiska w zakresie stopnia zanieczyszczenia powietrza i wody,
• stację chemiczno-rolniczą w zakresie stopnia zanieczyszczenia gleb metalami ciężkimi.

Ustawodawca nie precyzuje szczegółów, dotyczących sposobu i zakresu przeprowadzenia badań, które staną się podstawą wydawanego przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska zaświadczenia, pozostawiając wykonawcy swobodę w tym zakresie. Wynika to z faktu, że do oceny poziomu zanieczyszczenia powietrza czy wody dla każdego z gospodarstw ekologicznych konieczne jest indywidualne podejście, a program i zakres badań w dużej mierze zależeć będą od:

• miejsca lokalizacji gospodarstwa,
• istniejących rozwiązań w zakresie gospodarki wodno-ściekowej dla budynków gospodarczych i mieszkalnych,
• rodzaju prowadzonej produkcji rolnej.

Zakres przeprowadzonych badań wód powinien uwzględniać wymagania Dyrektywy Azotanowej (91/676/EEC), która jest podstawowym dokumentem Unii Europejskiej w sprawie ochrony wód przed zanieczyszczeniem powodowanym przez azotany, pochodzące ze źródeł związanych z rolnictwem. Zgodnie z dyrektywą o jakości wody pitnej, stężenie azotanów w tej wodzie nie może przekraczać 50 mg NO3 lub 11,3 mg N-NO3 w 1 dm3. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 4 września 2000 roku w sprawie warunków, jakim powinna odpowiadać woda do picia i na potrzeby gospodarcze, woda w kąpieliskach, oraz zasad sprawowania kontroli jakości wody przez organy Inspekcji Sanitarnej uwzględnia w zakresie dopuszczalnego poziomu azotanów w wodzie pitnej wymagania Dyrektywy Azotanowej. Dodatkowo rząd polski zmierza do wdrożenia dyrektywy dotyczącej ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanym przez azotany pochodzące ze źródeł rolniczych.

Sukcesywnie wprowadzane są w Polsce wymagania obowiązujące w krajach członkowskich UE w zakresie monitorowania zawartości azotanów w wodach gruntowych i otwartych. Ponadto, rolnicy zapoznawani są z zasadami dobrych praktyk opisanych w Polskim Kodeksie Dobrej Praktyki Rolniczej opracowanym w Instytucie Upraw, Nawożenia i Gleboznawstwa (IUNG) w Puławach. Często niewielkie zmiany wprowadzone w gospodarstwie mogą wpłynąć na poprawę stanu środowiska i jakości wody. Część dobrych praktyk opisanych w Kodeksie nie wymaga wielkich nakładów finansowych, a mogą one zdecydowanie poprawić zdrowie mieszkańców wsi.

"Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej" posiadają kraje członkowskie UE i wkrótce będą je musiały posiadać kraje kandydujące w myśl przepisów Dyrektywy Azotanowej (WE) 91/676. W Polsce prace nad "Kodeksem Dobrej Praktyki Rolniczej" zostały już zakończone i należy sądzić, że publikacja ta spotka się z dużym zainteresowaniem wśród producentów rolnych.

Wprowadzony ustawą o rolnictwie ekologicznym system kontroli i certyfikacji, jaki zastosowano w kraju, jest systemem mieszanym tj. państwowo-prywatnym. System ten tworzą:

• Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi jako organ upoważniający prywatne jednostki certyfikujące do prowadzenia kontroli i wydawania certyfikatów, a poszczególne upoważnienia wydają;
• Minister właściwy do spraw rolnictwa - w zakresie produkcji rolnej oraz pozyskiwania dziko rosnących roślin lub ich części,
• Minister właściwy do spraw rynków rolnych - w zakresie przetwórstwa produktów rolnictwa ekologicznego;
• Główny Inspektorat Skupu i Przetwórstwa Artykułów Rolnych, który pełni funkcję nadzoru nad jednostkami certyfikującymi rolnictwo prowadzone metodami ekologicznymi;
• Jednostki certyfikujące rolnictwo ekologiczne.

W 2001 roku na terenie kraju działały 3 firmy kontrolujące gospodarstwa rolne prowadzące produkcję metodami ekologicznymi:

• Polskie Towarzystwo Rolnictwa Ekologicznego w Lublinie,
• Agro Bio Test, sp. z o.o. w Warszawie
• Bioekspert, s. c. w Warszawie.

Wyżej wymienione jednostki prowadzą kontrolę gospodarstw ekologicznych i wydają zaświadczenia potwierdzające, że nastąpiło przestawienie gospodarstwa na produkcję metodami ekologicznymi lub, że gospodarstwo prowadzi produkcję zgodnie z kryteriami rolnictwa ekologicznego. Na podstawie tych zaświadczeń rolnicy prowadzący gospodarstwa ekologiczne mogą się ubiegać o uzyskanie dotacji przysługującej:

• do upraw ekologicznych (z certyfikatem bądź będących w drugim roku przestawiania),
• na dofinansowanie kosztów obsługi kontroli.

Główny Inspektorat Skupu i Przetwórstwa Artykułów Rolnych prowadzi rejestr producentów, którym zostały udzielone certyfikaty zgodności. Według jego danych na koniec 2001 roku na terenie kraju było 669 gospodarstw z certyfikatem zgodności. W porównaniu do 2000 roku, w 2001 roku liczba gospodarstw o potwierdzonej zgodności produkcji metodami ekologicznymi wzrosła o 50%.

W tzw. drugim roku przestawiania znalazło się 223 gospodarstwa, natomiast w pierwszym roku przestawiania 886 gospodarstw. Łączny areał podstawowych upraw, takich jak: uprawy rolnicze, warzywne, sadownicze, plantacje jagodowe oraz łąki i pastwiska wynosił w 2001 roku 35 097,86 ha, w tym :

• w gospodarstwach posiadających cer-tyfikat - 11 500,13 ha,
• w gospodarstwach w 2 roku przesta-wiania - 6 345,30 ha,
• w gospodarstwach w 1 roku przesta-wiania - 17 252,43 ha.

Najwięcej gospodarstw z certyfikatem zgodności występowało w województwie:

• lubelskim - 165,
• świętokrzyskim - 157,
• mazowieckim - 106,
• co stanowiło blisko 64% certyfikowanych gospodarstw. W województwie podkarpackim było jedynie 10 takich gospodarstw o łącznej powierzchni 703,51 ha. W 2000 roku atest w naszym województwie posiadały tylko 2 gospodarstwa.

W 2001 roku w całej Polsce w tzw. drugim roku przestawiania znalazły się 223 gospodarstwa, w tym 8 w województwie podkarpackim o powierzchni łącznej 720,27 ha.

W pierwszym roku przestawiania było ogółem 886 gospodarstw. Najwięcej w województwie:

• świętokrzyskim (272),
• podkarpackim (171),
• lubelskim (107).

Gospodarstwa takie w województwie podkarpackim miały łączną powierzchnię 5 549,34 ha.
Największą powierzchnię w 2001 roku stanowiły w gospodarstwach ekologicznych w Polsce uprawy rolnicze (18 594,36 ha) oraz łąki i pastwiska (14 482,48 ha), najmniejszą zaś uprawy sadownicze (395,92 ha). Łącznie w województwie podkarpackim wszystkich gospodarstw ekologicznych było w 2001 roku 196. W ogólnej powierzchni 171 gospodarstw będących w pierwszym roku przestawiania prawie 80% stanowiły użytki rolne.

W Polsce uprawy ekologiczne były prowadzone w 2000 roku w 949 gospodarstwach na powierzchni 11 661 ha. Była ona o 4 671 ha większa niż w 1999 r. (dotyczy to gospodarstw którym udzielono dotacji).

W 1999 roku były w Polsce ogółem 282 gospodarstwa w trakcie przestawiania na produkcję ekologiczną, natomiast w 2000 roku było już 611. W 1999 roku atest posiadało 231 gospodarstw a w 2000 roku 338.

Powierzchnia użytków rolnych w Polsce w gospodarstwach objętych kontrolą w 2001 roku wynosiła 38 732 ha, co stanowiło w stosunku do ogólnej liczby użytków rolnych w kraju 0,2 %, a liczba gospodarstw zajmujących się rolnictwem ekologicznym wynosiła 1 787 gospodarstw, co stanowiło 0,1 % ogólnej liczby gospodarstw w kraju.

Powierzchnia użytków rolnych przeznaczonych pod uprawy ekologiczne w Polsce stanowiła 1% ogólnej powierzchni ekologicznej w krajach Unii Europejskiej.

Rolnictwo ekologiczne ma w Polsce duże możliwości rozwoju. Sprzyjać będzie temu niskie zużycie nawozów mineralnych i środków ochrony roślin co oznacza bardziej ekstensywny charakter produkcji rolniczej niż w wysoko rozwiniętych państwach Unii Europejskiej. Dodatkowo korzystne dla niego jest rosnące zainteresowanie żywnością ekologiczną. Konsumenci w coraz większym stopniu chcą nabywać produkty żywnościowe o najwyższej jakości, bezpieczne dla zdrowia, bez środków konserwujących i pozostałości środków ochrony roślin, nawozów sztucznych, a więc wyprodukowane metodami ekologicznymi.

Uznanie przez Komisję Europejską systemu certyfikacji zgodności w rolnictwie ekologicznym w naszym kraju za równorzędny z systemem określonym w Rozporządzeniu Rady EWG Nr 2092/91 umożliwia wprowadzenie na szeroką skalę polskich produktów ekologicznych na rynki krajów Unii Europejskiej.

Rolnictwo ekologiczne może dobrze służyć procesom restrukturyzacyjnym polskiego rolnictwa w przededniu wstąpienia Polski do Unii Europejskiej. Wiele zależy w tym przypadku od promocji w kraju i zagranicą rolnictwa ekologicznego i żywności ekologicznej o gwarantowanej jakości uzyskiwanej w Polsce.

2. Rolnictwo ekologiczne w krajach Unii Europejskiej

W 1972 roku w Europie Zachodniej powstała Międzynarodowa Federacja Rolnictwa Organicznego IFOAM (International Federation of Organic Agriculture Movements), która w celu ustalenia kryteriów produkcji ekologicznej, zasad kontroli i oznakowania produktów ekologicznych, wypracowała w 1982 r. "Założenia rolnictwa ekologicznego". Założenia te stały się podstawą opracowania przepisów urzędowych Wspólnoty Europejskiej w zakresie rolnictwa ekologicznego.

W pracach nad opracowaniem w/w przepisów brali udział eksperci IFOAM. Efektem tych prac było Rozporządzenie Rady Ministerialnej Wspólnoty Europejskiej Nr 2092/91 z dnia 24 czerwca 1991 r. w sprawie rolnictwa ekologicznego oraz oznakowania jego produktów i środków spożywczych. Rozporządzenie reguluje funkcjonowanie rynku żywności ekologicznej w Unii Europejskiej. Charakterystyczną cechą tego rynku jest kontrola zewnętrzna procesu produkcji i dystrybucji, mająca na celu wprowadzenie na rynek żywności ekologicznej - bez zanieczyszczeń, które mogą wystąpić przy produkowaniu żywności metodami konwencjonalnymi.

Rozporządzenie to w znacznej części określa zasady kontroli rynku. Co prawda nie stwarza jednolitego, unijnego ponadpaństwowego systemu kontroli, ale dopuszcza działalność krajowych organizacji kontrolnych, których akredytacją zajmuje się rząd danego państwa. Rozporządzenie wskazuje trzy możliwe sposoby tworzenia krajowych systemów kontroli, a mianowicie:

• utworzenie państwowego systemu kontroli, w którym rząd powołuje własną organizacje,
• rząd danego państwa zatwierdza systemy kontrolne prywatnych organizacji (ten model funkcjonuje w większości krajów europejskich),
• obok państwowego systemu kontroli działają organizacje prywatne (system mieszany).

Istotnym elementem funkcjonowania rynku produktów ekologicznych jest powołanie w poszczególnych krajach Unii Europejskiej kontrolnych jednostek certyfikujących gospodarstwa ekologiczne, które wydają certyfikaty zgodności na produkcję metodami ekologicznymi. System kontroli w zakresie rolnictwa ekologicznego w Unii Europejskiej określony został na podstawie Rozporządzenia Rady EWG Nr 2092/91 z dn. 24 czerwca 1991 roku w sprawie rolnictwa ekologicznego oraz oznakowania jego produktów i środków spożywczych.

W Polsce system kontroli produkcji rolnej i przetwórstwa rolno-spożywczego prowadzonego metodami ekologicznymi reguluje art. 16 ustawy z dn. 16 marca 2001 r. o rolnictwie ekologicznym. System ten jest zbieżny z systemem obowiązującym w Unii Europejskiej.

Aby zachęcić rolników do przestawiania się na produkcję ekologiczną, która przynosi ewidentne korzyści dla środowiska w krajach Unii Europejskiej wprowadzono system pomocy finansowej, który również istnieje od kilku lat w Polsce.

W krajach Unii Europejskiej na koniec 2000 r. uprawy ekologiczne obejmowały ogółem 3 722 336 hektarów powierzchni i prowadzone były w 128 556 gospodarstwach rolnych. Największe powierzchnie upraw ekologicznych znajdowały się na terytorium następujących krajów: Włochy - 1.040.377 ha, Niemcy - 546.023 ha, Wielka Brytania - 472.515 ha, Hiszpania - 380.838 ha, Francja - 370.000 ha i w Austrii - 271.950 ha powierzchni.

Natomiast największą liczbę gospodarstw ekologicznych odnotowano we Włoszech - 49 790 gospodarstw, Austrii - 19 031, Hiszpanii - 13 424, Niemczech - 12 732 i we Francji - 9 260 gospodarstw.

W Unii Europejskiej (dane za 2000 rok) największy odsetek powierzchni upraw ekologicznych do ogólnej powierzchni użytków rolnych był w Austrii (7,96%), Włoszech (7,01 %), Finlandii (6,79 %), Szwecji (6,25 %) oraz Danii (6,15 %).

Natomiast największy odsetek liczby gospodarstw ekologicznych w stosunku do ogólnej liczby gospodarstw rolnych notowano się w Austrii (7,05%), Finlandii (6,6 %) i w Danii (5,5 %). Dla porównania w Polsce wartości te wynosiły odpowiednio 0,06 i 0,05 %.

Na podstawie wstępnych danych Organic Farming in Europe - Provisional Statistics 2001, ogółem uprawy ekologiczne w krajach Unii Europejskiej wynosiły 3 778 144 ha, co stanowiło 2,81% w stosunku do ogólnej powierzchni użytków rolnych. Natomiast liczba gospodarstw, które prowadziły produkcję metodami ekologicznymi wynosiła 130 290, co oznaczało 1,86% ogólnej liczby gospodarstw.

Największe powierzchnie upraw ekologicznych, podobnie jak w latach ubiegłych znajdowały się na terytorium następujących krajów:

• Włoch - 1 040 377 ha,
• Niemiec - 546 023ha,
• Wielkiej Brytanii - 526 323 ha.

Największą liczbę gospodarstw ekologicznych odnotowano we Włoszech - 51 120, Austrii - 19 031, Hiszpanii - 13 424 i w Niemczech - 12 732.

W państwach kandydujących do Unii Europejskiej, największy areał upraw ekologicznych w 2000 roku odnotowano :

• w Republice Czech - 165 699 ha (563 gospodarstwa),
• Słowacji - 60 000 ha (100 gospodarstw),
• na Węgrzech 47 221 ha (471 gospodarstw).

3. Rolnictwo ekologiczne w województwie podkarpackim - możliwości rozwoju

Województwo podkarpackie ma charakter rolniczy, ale na tle kraju niekorzystnie wyróżnia go duże rozdrobnienie agrarne, nadmiar siły roboczej oraz niska towarowość produkcji. Powierzchnia użytków rolnych wg stanu na dzień 1.01.2001 roku wynosiła 946 375 ha, (52% powierzchni ogólnej województwa), w tym:

• grunty orne - 656 043 ha (69,3%),
• pastwiska trwałe - 156 245 ha (16,5%),
• sady - 13 409 ha (1,4%),
• łąki trwałe - 120 678 ha (12,8%).

Województwo podkarpackie miało w roku gospodarczym 1998/1999 najniższe w skali kraju zużycie nawozów sztucznych w przeliczeniu na czysty składnik NPK - 55,6kg/ha, przy średniej krajowej wynoszącej 87,4kg/ha. Dla porównania w krajach Unii Europejskiej wskaźnik ten wynosi 116 kg/ha, natomiast w Belgii - 228kg/ha, Holandii - 211kg/ha a we Francji - 166kg/ha (dane z 1997 roku).

Zużycie nawozów mineralnych pod zbiory w 2000 roku zmniejszyło się w porównaniu do 1999 roku o 3,8% i wynosiło 85,8kg NPK na 1 ha użytków rolnych w kraju. Najniższe zużycie NPK na 1 ha użytków rolnych nadal występowało w województwie podkarpackim i wynosiło 49,5 kg/ha, najwyższe w województwie opolskim - 127,1kg/ha.

Rolnictwo ekologiczne może być szansą uratowania wielu indywidualnych gospodarstw rolnych, gdyż od kilku lat wzrasta powierzchnia odłogów i ugorów na gruntach ornych naszego województwa. W 1998 roku obejmowały one 18,8% ogólnej powierzchni gruntów rolnych, natomiast w 2000 roku było to już 21,8%. W skali kraju województwo podkarpackie zajmuje czołową pozycję pod tym względem, znajdując się na III miejscu po województwie lubuskim (26,8%) i śląskim (27,7%).

Wzrost powierzchni odłogów i ugorów na gruntach ornych województwa dotyczy przeważnie gospodarstw indywidualnych (94% gospodarstw) i osiągnął już powierzchnię 140 700 ha (wg stanu na czerwiec 2000r.).

Należy podkreślić, że zarówno w województwie jak i w Polsce ilość gospodarstw ekologicznych jest niewielka zważywszy, że prawie w całości grunty w Polsce spełniają wymagane kryteria, tzn. cechuje je brak zanieczyszczenia metalami ciężkimi i innymi zanieczyszczeniami przemysłowymi.

 Zagroda wiejska - skansen w Markowej