Jan Jodłowski, Elżbieta Michalec

1. Wstęp

Ochrona przyrody to wszelkie działania, których celem jest zapobiegnięcie zniszczeniu lub uszkodzeniu elementów przyrody: dziko występujących gatunków zwierząt i roślin, utworów przyrody nieożywionej, np. jaskiń czy głazów narzutowych, a także zespołów tych utworów o wybitnych walorach przyrodniczych i krajobrazowych, chronionych w postaci rezerwatów i parków narodowych oraz parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu.

Ochrona przyrody, według ustawy z dnia 16 października 1991 r. o ochronie przyrody ma na celu:

• utrzymanie procesów ekologicznych i stabilności ekosystemów,
• zachowanie różnorodności biologicznej,
• zachowanie dziedzictwa ekologicznego,
• zapewnienie ciągłości istnienia gatunków roślin lub zwierząt wraz z siedliskami poprzez utrzymanie lub przywracanie do właściwego stanu siedlisk przyrodniczych,
• kształtowanie właściwych postaw człowieka wobec przyrody.

Zakres działań dotyczących ochrony przyrody jest szeroki - obejmuje prace inwentaryzacyjne, działania prawne, prace naukowo-badawcze dotyczące stanu i przeobrażeń przyrody, wyznaczanie chronionych obiektów przyrody i ich granic, opracowanie zasad ich użytkowania i udostępniania dla społeczeństwa, a także działań na rzecz ochrony terenów o wysokich walorach przyrodniczych i krajobrazowych przed wszelkimi formami skażeń i dewastacji.

2. Obecny system organizacyjny i prawny ochrony przyrody w Polsce

Centralnym organem administracji państwowej w dziedzinie ochrony przyrody jest Minister Środowiska, który zadania z zakresu ochrony przyrody wykonuje przy pomocy Głównego Konserwatora Przyrody. Organem opiniodawczo-doradczym Ministra Środowiska, w zakresie ochrony przyrody jest Państwowa Rada Ochrony Przyrody. W jej skład wchodzi 30 członków. Kadencja Rady trwa 3 lata. W zakresie uprawnień administracji centralnej jest organizowanie, powoływanie i nadzór nad funkcjonowaniem parków narodowych, powoływanie rezerwatów przyrody, jeśli to wynika z międzynarodowych zobowiązań Polski oraz uznawanie zwierząt i roślin za gatunki chronione, prowadzenie ogólnego nadzoru nad sprawowaniem ochrony przyrody w Polsce. Administracja centralna jest również odpowiedzialna za współpracę międzynarodową wynikającą ze zobowiązań Polski w zakresie ochrony przyrody na forum międzynarodowym.

Wojewodowie - terenowe organy administracji rządowej w zakresie ochrony przyrody, realizują zadania ochrony przyrody przy pomocy wojewódzkich konserwatorów przyrody. Zadania i kompetencje wojewody z zakresu ochrony przyrody na terenie parku narodowego wykonuje dyrektor tego parku.

Ustawa o ochronie przyrody powołuje organy i ciała doradcze działające przy wojewodzie, dyrektorze parku narodowego i parku krajobrazowego. W pierwszym przypadku jest to wojewódzka komisja ochrony przyrody, a dalej kolejno rada parku narodowego i rada parku krajobrazowego.

Wojewoda jest uprawniony do ustanawiania parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu, rezerwatów, pomników przyrody, stanowisk dokumentacyjnych, użytków ekologicznych, zespołów przyrodniczo-krajobrazowych oraz obejmowania ochroną na terenie województwa pewnych gatunków roślin i zwierząt.

Niektóre z zadań ochrony przyrody zostały przyporządkowane samorządom terytorialnym. W ich kompetencji leży ustanawianie obiektów chronionych o znaczeniu lokalnym, takich jak obszary chronionego krajobrazu, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, użytki ekologiczne, stanowiska dokumentacyjne, pomniki przyrody.

Ustawa o ochronie przyrody nie jest jedynym aktem prawnym, która realizuje cele ochrony przyrody. Nie mniej istotna jest ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym, na podstawie której tworzy się plany zagospodarowania przestrzennego gmin, gdzie wyznacza się granice obszarów chronionych, ustawa Prawo ochrony środowiska wyznaczająca sposoby i metody ochrony środowiska, również i ochrony przyrody, w działalności inwestycyjnej. Istnieją również liczne przepisy szczegółowe dotyczące bezpośrednio ochrony powierzchni ziemi, wód i powietrza, zieleni w miastach, ochrony przed hałasem, a pośrednio związane z ochroną przyrody.

3. Obszary i obiekty chronione w województwie podkarpackim

3.1. Parki narodowe

Parki narodowe tworzy Rada Ministrów. Obejmują one obszary wyróżniające się szczególnymi wartościami naukowymi, przyrodniczymi, społecznymi, kulturowymi i wychowawczymi, o powierzchni nie mniejszej niż 1000 ha.

Na terenie parków narodowych ochronie podlega całość przyrody oraz swoiste cechy krajobrazu. Do końca roku 2001 w Polsce utworzono 23 parki narodowe. Ich powierzchnia stanowi około 1 % powierzchni kraju. Stosunkowo duża liczba, bo aż prawie 1/3 wszystkich parków, powstała w latach 90 dwudziestego wieku.

Na terenie województwa znajdują się dwa parki narodowe - Bieszczadzki i Magurski.

Bieszczadzki Park Narodowy

Bieszczadzki Park Narodowy (BdPN) utworzony został w 1973 r. i zajmuje obecnie powierzchnię 29 202 ha. Powierzchnia otuliny parku wynosi 22 969 ha, a w jej skład wchodzą tereny należące do parków krajobrazowych Doliny Sanu i Ciśniańsko-Wetlińskiego. W granicach BdPN znajdują się najwyższe i najciekawsze, pod względem przyrodniczym i krajobrazowym, partie górskie Bieszczadów: pasmo Tarnicy i Halicza, pasmo Wielkiej Rawki, połoniny Wetlińskiej i pasmo graniczne. Bieszczadzki Park Narodowy jest jednocześnie ośrodkiem koncentracji rzadkich gatunków fauny, flory oraz rzadkich zbiorowisk roślinnych. Bardzo bogaty jest świat zwierząt (kilka tysięcy gatunków, z czego ok. 200 gat. (1/3 notowanych w Polsce) przypada na kręgowce, głównie ptaki (140 gat., w tym 122 lęgowych). Wielką osobliwością faunistyczną BdPN są duże zwierzęta puszczańskie, jak: żubr Bison bonasus linii białowiesko-kaukaskiej (reintrodukowany), jeleń szlachetny Cervus elaphus; z drapieżników: niedźwiedź Ursus arctos, wilk Canis lupus, ryś Lynx lynx, żbik Felis silvestris, wydra Lutra, orzeł przedni Aquila chrysaetos, orlik krzykliwy Aquila pomarina, pszczołojad Pernis apivorus, puszczyk uralski Strix uralensis, włochatka Aegolius funereus i inne.

Z gatunków roślin, występujących na terenie BdPN, warto wymienić ciemiężycę białą Veratrum album, tojada tauryckiego Aconitum tauricum ssp. nanum, endemity karpackie: pszeńca białego Melampyrum saxosum i lepnicę karpacką Silene dubia. Bogata flora parku zawiera w swym składzie wiele gatunków wschodniokarpackich, charakterystycznych dla Bieszczadów. Do nich należą, m.in. wilczomlecz karpacki, goździk skupiony oraz chaber Kotschy'ego. Z flory wysokogórskiej na uwagę zasługuje alpejska turzyca skalna i pierwiosnka długokwiatowa.

Na terenie parku wykazano obecność 200 gatunków mchów i 300 gatunków porostów.

Magurski Park Narodowy

Magurski Park Narodowy (MPN) o powierzchni 19 962 km2 został utworzony w roku 1995. Obejmuje on lesistą, silnie pociętą dolinami potoków część Beskidu Niskiego, położoną w źródliskowych partiach Wisłoki z najwyższym szczytem Magurą Wątkowską.

Na terenie MPN opisano ok. 30 zbiorowisk roślin i 360 gatunków flory roślin naczyniowych, w tym 45 górskich oraz 41 chronionych. W grupie roślin chronionych odnotowano storczyki, wawrzynka wilczełyko, dziewięćsiła bezłodygowego, lilię złotogłów, kłokoczkę południową i inne. Flora i fauna parku wykazuje charakter przejściowy. Występują tutaj zarówno gatunki charakterystyczne dla Karpat Wschodnich jak i Zachodnich. Osobliwością florystyczną na tym terenie jest, m.in. kozłek trójlistkowy Valeriana tripteris, występujący tutaj jako endemiczny podgatunek V. t. heterophylla.
Ze zwierząt na uwagę zasługuje bardzo rzadki w Polsce motyl niepylak mnemozyna.

W granicach MPN odnotowano występowanie ok. 35 gatunków ssaków, ponad 135 gatunków ptaków, w tym 106 lęgowych, 5 gatunków gadów, 5 gatunków płazów i 10 gatunków ryb. Wyróżniającą się grupę zwierząt stanowią gatunki puszczańskie, takie jak: niedźwiedź brunatny Ursus arctos, ryś Lynx lynx, żbik Felis silvestris, wilk Canis lupus, a z ptaków orzeł przedni Aquila chrysaetos, orlik krzykliwy Aquila pomarina, trzmielojad Pernis apivorus, puszczyk uralski Strix uralensis, bocian czarny Ciconia nigra, dzięcioł białogrzbiety Dendrocopos leucotos, dzięcioł trójpalczasty Picoides tridactylus.

Bogaty jest również świat płazów i gadów, z salamandrą plamistą, kumakiem górskim, gniewoszem plamistym i wężem Eskulapa.

Ze zwierząt występujących na terenie Magurskiego Parku Narodowego 200 gatunków jest prawnie chronionych.

Rezerwat Biosfery Karpaty Wschodnie

Bieszczadzki Park Narodowy wraz z Parkiem Krajobrazowym Doliny Sanu i Ciśniańsko - Wetlińskim Parkiem Krajobrazowym weszły w skład Rezerwatu Biosfery "Karpaty Wschodnie" utworzonego w roku 1992 na pograniczu polsko-słowacko-ukraińskim.

Rezerwaty biosfery to chronione tereny o randze międzynarodowej, tworzące światowy system obszarów chronionych. Ustanawiane są one przez UNESCO w ramach programu Człowiek i Biosfera (MaB). Rezerwaty biosfery są zakładane w celu ochrony reprezentatywnych fragmentów naturalnych biomów, unikatowych zespołów roślin i zwierząt wraz z ich ostojami, przykładowych jednostek fizjograficznych i krajobrazowych będących rezultatem tradycyjnego gospodarowania w harmonii z przyrodą, a także ekosystemów antropogenicznych i przekształconych, które mogą być w znacznej mierze przywrócone do stanu naturalnego.

Rezerwat Biosfery "Karpaty Wschodnie" jest jedynym w Europie obszarem chronionym, powstałym na pograniczu trzech państw.

Takie położenie pozwala na wzmożoną wymianę doświadczeń i na realizację projektów badawczych, do czego w szczególności powołane są rezerwaty biosfery, o znaczeniu międzynarodowym.

Należy również pamiętać, że teren Bieszczadzkiego Parku Narodowego i Parków Krajobrazowych - Ciśniańsko Wetlińskiego i Doliny Sanu, jest miejscem występowania szeregu gatunków zwierząt chronionych, które swobodnie migrują przez granice państwowe. Każda ze stron krajowych posiada odmienne rozwiązania i doświadczenia w zakresie sprawowania ochrony przyrody. Instytucja rezerwatu biosfery, wprawdzie nie wpływa bezpośrednio na systemy prawne państw ale pozwala na podjęcie pewnych wspólnych działań dających możliwość przeciwdziałania niekorzystnym zjawiskom.

3.2. Parki krajobrazowe i obszary chronionego krajobrazu na terenie województwa podkarpackiego

Park krajobrazowy zgodnie z art. 24 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o ochronie przyrody jest obszarem chronionym ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe, a celem jego utworzenia jest zachowanie, popularyzacja i upowszechnianie tych wartości w warunkach zrównoważonego rozwoju. Grunty rolne, leśne i inne nieruchomości znajdujące się w granicach parku krajobrazowego pozostawia się w gospodarczym wykorzystaniu zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju. Przez zrównoważony rozwój rozumie się taki rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń. Na terenach parków krajobrazowych preferowany jest rozwój szeroko pojmowanej turystyki, szczególnie kwalifikowanej. Wysokie walory przyrodnicze i krajobrazowe oraz stosunkowo niska emisji skażeń sprzyjają rozwojowi rolnictwa ekologicznego, uprawie ziół i hodowli zwierząt.

Na terenie województwa podkarpackiego znajduje się 10 parków krajobrazowych, które zajmują łącznie powierzchnię 280 tys. ha, zlokalizowanych na terenie 34 gmin. Spośród nich 6 położonych jest w całości w granicach województwa podkarpackiego, tj.:

• Park Krajobrazowy Doliny Sanu,
• Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy,
• Park Krajobrazowy Gór Słonnych,
• Jaśliski Park Krajobrazowy,
• Czarnorzecko-Strzyżowski Park Krajobrazowy,
• Park Krajobrazowy Pogórza Przemyskiego. Pozostałe parki położone są w części na terenie województwa podkarpackiego i na terenie województwa lubelskiego tj.:
• Południoworoztoczański Park Krajobrazowy,
• Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej,
• Park Krajobrazowy Lasy Janowskie,

oraz na terenie województwa podkarpackiego i małopolskiego tj.:

• Park Krajobrazowy Pasma Brzanki.

Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy został utworzony rozporządzeniem Nr 17 Wojewody Krośnieńskiego z dnia 27 marca 1992 r. w sprawie utworzenia Ciśniańsko-Wetlińskiego Parku Krajobrazowego i ma powierzchnię 51 146 ha. Znajduje się w obrębie gmin: Cisna, Baligród, Komańcza, Solina i Zagórz. Funkcje jego otuliny spełnia Wschod-niobeskidzki Obszar Chronionego Krajobrazu.

Park położony jest na Pogórzu Karpackim, w zachodniej części Bieszczadów. Od wschodu styka się z Bieszczadzkim Parkiem Narodowym i Parkiem Krajobrazowym Doliny Sanu. Wchodzi w skład Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery "Karpaty Wschodnie", utworzonego w 1993 r., pod auspicjami UNESCO.

Walory krajobrazowe parku związane są w dużej mierze z malowniczymi przełomami Solinki i Wetliny. Za jeden z najpiękniejszych uchodzi przełom Wetliny koło Kalnicy i Zawoi gdzie utworzono rezerwat krajobrazowy "Sine Wiry".

Teren parku wykazuje dużą lesistość, sięgającą 83%. Głównym zbiorowiskiem leśnym jest buczyna karpacka. Roślinność ma układ piętrowy. Wyróżnia się tutaj piętro pogórza, regiel dolny i połoniny. Tereny najniższe zajmują lasy liściaste z dębem, grabem, jodłą i lipą, regiel dolny - lasy z bukiem, jodłą i jaworem. Na granicy regla dolnego i połonin występują buczyny z domieszką jawora. Na terenie parku odnotowano obecność szeregu roślin chronionych, spośród których na szczególną uwagę zasługują języcznik zwyczajny, goździk kosmaty, omieg górski, lilia złotogłów, skrzyp olbrzymi, wawrzynek wilczełyko, storczyki. Teren parku charakteryzuje się równocześnie licznymi i bogatymi stanowiskami cisa pospolitego.

Faunę parku stanowią jedne z najrzadszych w Polsce i w Europie zwierząt jak niedźwiedź brunatny, wilk, ryś i żbik, orzeł przedni orlik krzykliwy i puchacz. Nie brak tu również płazów i gadów, spośród których warto wymienić salamandrę plamistą, traszkę gór-ską, traszkę karpacką, kumaka górskiego, żmiję zygzakowatą, zaskrońca zwyczajnego, gniewosza plamistego i inne.

Park Krajobrazowy Doliny Sanu został utworzony rozporządzeniem Nr 18 Wojewody Krośnieńskiego z dnia 27 marca 1992 r. w sprawie utworzenia Parku Krajobrazowego Doliny Sanu. Powierzchnia parku wynosi 33 480 ha. W jego skład wchodzą grunty gmin: Cisna, Czarna, Lutowiska, Solina. Funkcję otuliny parku pełni Wschodniobeskidzki Obszar Chronionego Krajobrazu.

Park położony jest na Pogórzu Karpackim. W jego granicach znajduje się grzbiet Otrytu, poprzecinany przełomami dopływów Sanu i Czarnej oraz przełomem doliny Sanu. Od południa graniczy z Bieszczadzkim Parkiem Narodowym, z którym wchodzi w skład Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery "Karpaty Wschodnie".

Park w swoich granicach posiada wyjątkowy zestaw cech krajobrazu i wysoką różnorodność walorów przyrodniczych, na które składają się, m. in. wyraźnie wykształcony piętrowy układ roślinności oraz bogactwo gatunkowe roślin i zwierząt. Teren parku zamieszkuje bowiem niedźwiedź brunatny, wilk, ryś i żbik. Bogata jest również awifauna tego terenu licząca około 130 gatunków. W grupie tej znajdują się takie gatunki jak orzeł przedni, orlik krzykliwy i bocian czarny, objęte, tzw. ochroną strefową. Oczywiście nie brak tu płazów i gadów. W granicach parku spotkać można żmiję zygzakowatą, salamandrę plamistą, traszkę karpacką i inne. Znajduje się tutaj również najbogatsza w kraju populacja węża Eskulapa.

Z roślin chronionych, na terenie Parku Krajobrazowego Doliny Sanu, występują, m. in. gatunki tojadów, buławnik wielkokwiatowy, wawrzynek wilczełyko, listera jajowata, pióropusznik strusi i inne.

Park Krajobrazowy Gór Słonnych,o powierzchni 51 392 ha został utworzony rozporządzeniem Wojewody Krośnieńskiego Nr 19 z dnia 27 marca 1992 r. w sprawie utworzenia Parku Krajobrazowego Gór Słonnych. Swoimi granicami obejmuje tereny gmin: Lesko, Olszanica, Sanok, Tyrawa Wołoska i Ustrzyk Dolnych.

Park położony jest na Pogórzu Karpackim. W jego skład wchodzi główne pasmo Gór Słonnych, z najwyższym szczytem Słonnym (671 m npm), oraz grzbiet Chwaniów.

 Widok na rezerwat "Cisy w Serednicy" - Park Krajobrazowy Gór Słonnych

O atrakcyjności tego terenu decydują szczególne walory przyrodniczo-krajobrazowe wynikające ze zróżnicowania budowy geomor-fologicznej połączonej z szatą roślinną oraz światem zwierzęcym. Teren parku poprzecinany jest gęstą siecią rzek i potoków, które często wykształcają przełomowe odcinki swych dolin. Na terenie parku widoczny jest dwupiętrowy układ leśnych zbiorowisk roślinnych. Rozległe płaty tych zbiorowisk poprzecinane są ciągami dolin z łąkami i polami tworząc niepowtarzalne walory krajobrazowe. Cechą charakterystyczną tego parku jest występowanie płatów roślinności kserotermicznej na stromych zboczach doliny Sanu. W reglu dolnym dominują lasy bukowe i bukowo-jodłowe. Kolejnymi osobliwościami florystyczno-dendrologicznymi parku są stanowiska olchy kosej w rezerwacie olchy kosej w Stężnicy oraz drzewiaste form cisa w rezerwacie "Cisy w Serednicy". Z innych gatunków warto wymienić pióropusznika stru-siego, gatunki tojadów, śnieżycę wiosenną, śnieżyczkę przebiśnieg, gatunki storczyków i inne.

Ze zwierząt teren parku zamieszkują, m.in.: żubr, ryś, orzeł przedni, orlik krzykliwy, puchacz, puszczyk uralski.

Jaśliski Park Krajobrazowy utworzony został rozporządzeniem Nr 20 Wojewody Krośnieńskiego z dnia 27 marca 1992 r. w sprawie utworzenia Jaśliskiego Parku Krajobrazowego. Jego powierzchnia wynosi 20 911 ha i obejmuje grunty gmin: Dukla, Komańcza i Krempna.

Jaśliski Park Krajobrazowy utworzony został w celu ochrony górnego dorzecza Jasiołki i źródlisk Wisłoka. Park ten położony jest w strefie przejściowej między Karpatami Wschodnimi i Zachodnimi.

Drzewiasta forma cisa w rezerwacie "Cisy w Serednicy"

Rzeźba terenu parku jest jednolita. Najwyższe szczyty tego obszaru to Kamień (863 m npm), Danawa (841 m npm) i Kanasiówka (823 m npm). Prawie 65% parku stanowią lasy o wysokim stopniu naturalności zbiorowisk roślinnych. Dominującym zbiorowiskiem roślinnym jest buczyna karpacka. Są to

Przykładowe gatunki roślin chronionych, występujące na terenie tego parku, to: kłokoczka południowa, cis pospolity, języcznik zwyczajny, parzydło leśne, lulecznica kraińska i inne.

Niedźwiedź, ryś, wilk, orzeł przedni, orlik krzykliwy, puchacz, puszczyk uralski stanowią tylko część ze znacznie liczniejszej grupy gatunków chronionych zamieszkujących teren tego Parku.

Stanowisko rosiczki okrągłolistnej na terenie Jaśliskiego Parku Krajobrazowego

Nadobnica alpejska w rezerwacie "Źródliska Jasiołki" - Jaśliski Park Krajobrazowy

Czarnorzecko - Strzyżowski Park Krajobrazowy utworzony został rozporządzeniami trzech wojewodów:

• rozporządzeniem Nr 11 Wojewody Rzeszowskiego z dnia 16 marca 1993 r. w sprawie utworzenia Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego,
• rozporządzeniem Nr 15 Wojewody Krośnieńskiego z dnia 7 kwietnia 1993 r. w sprawie utworzenia Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego,
• rozporządzeniem Nr 6 Wojewody Tarnowskiego z dnia 23 lipca 1993 r. w sprawie utworzenia Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego, na granicy trzech ówczesnych województw. Park ten zajmuje powierzchnię 25 784 ha i jest zlokalizowany w obrębie gmin: Frysztak, Niebylec, Strzyżów, Wiśniowa, Wielopole Skrzyńskie, Domaradz, Jasienica Rosielna, Korczyna, Wojaszówka, Brzostek.

Park położony jest w mezoregionie Pogórza Strzyżowskiego i obejmuje południową część Pogórza Strzyżowskiego i Dynowskiego oraz północny fragment Dołów Jasielsko-Sanockich. Rozciąga się pasmem od Góry Klonowej, poprzez Górę Bardo, Czarnówkę aż do Suchej Góry Czarnorzek. Rzeźba terenu jest urozmaicona, a sieć rzek i potoków dobrze rozwinięta. Interesującym elementem krajobrazu jest przełom Wisłoka, który tworzy tzw. Bramę Frysztacką, a także częste wychodnie skalne piaskowców uformowane przez erozję w formie ciekawych i malowniczych ostańców. Są one poddane pod ochronę w formie pomników przyrody i rezerwatów przyrody np. "Prządki" i "Herby". Walory krajobrazowe tego rejonu wynikają z unikatowej budowy geologicznej, interesującej rzeźby terenu, występowania cennych zbiorowisk roślinnych oraz bogatej fauny. Jedno z najwyższych wzniesień tego obszaru - Góra Chełm - zajmuje rzadka buczyna storczykowa, objęta ochroną w formie rezerwatu przyrody pn. "Góra Chełm".

Cechą charakterystyczną flory i fauny tego terenu jest ich przejściowy charakter polegający na przenikaniu się wzajemnym elementów górskich i niżowych. Z gatunków roślin chronionych występuje tu, m.in.: śnieżyczka przebiśnieg, skrzyp olbrzymi, kopytnik pospolity, barwinek pospolity, bluszcz pospolity, cis pospolity i inne. Ze zwierząt, na terenie parku występuje, m.in.: orlik krzykliwy, bocian czarny, żołna, puchacz, wilk, ryś i inne.

Buławnik mieczykolistny w rezerwacie "Góra Chełm" Czarnorzecko - Strzyżowski Park Krajobrazowy

Południoworoztoczański Park Krajobrazowy utworzony został uchwałą Nr VII/40/89 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Przemyślu z dnia 13 lipca 1989 r. w sprawie utworzenia Południoworoztoczańskiego Parku Krajobrazowego zmieniony rozporządzeniem Nr 11 Wojewody Przemyskiego z dnia 24 kwietnia 1997 r. w sprawie utworzenia Zespołu Parków Krajobrazowych z siedzibą w Przemyślu. Park ten na terenie województwa podkarpackiego zajmuje powierzchnię 16 237 ha w obrębie gminy Horyniec oraz miasta i gminy Narol. Pozostała część parku leży w województwie lubelskim na powierzchni 4 139 ha. Na terenie Parku zajmującego najbardziej na wschód wysuniętą część Roztocza Południowego, przeważają formy pagórków, garbów i płaskowyżów. Tutaj też są najwyższe wzniesienia całego polskiego Roztocza - Wielki Dział (990 m npm), Krągły i Długi Goraj, Monastyrz, Kamienna Góra, Łysa Góra i in. Teren Parku jest ważnym obszarem źródliskowym, tu biorą swój początek: Tanew, Rata, Brusienka, Świdnica, Sołokija, Łówcza i Sołotowa. Wysoce zmineralizowane wody występujące w Horyńcu zadecydowały o utworzeniu uzdrowiska. Najcenniejsze fragmenty drzewostanów i torfowisk zostały objęte ochrona rezerwatową (rezerwaty przyrody "Sołokija" i "Źródła Tanwi").

Torfowisko w jesiennych barwach Rezerwat "Źródła Tanwi" Południoworoztoczański Park Krajobrazowy

Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej został utworzony uchwałą Nr XXIV/175/88 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Przemyślu z dnia 26 maja 1988 r. w sprawie utworzenia Parku Krajobrazowego Puszczy Solskiej. Powierzchnia parku w granicach województwa podkarpackiego i lubelskiego wynosi łącznie 28 980 ha, w tym 7.675 ha w województwie podkarpackim i 21.303 ha w województwie lubelskim. Na terenie woj. podkarpackiego obejmuje część gminy Cieszanów oraz miasto i gminę Narol.

Okazałych rozmiarów buk zwyczajny na terenie rezerwatu przyrody "Bukowy Las"
Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej

Park leży na styku dwóch odmiennych jednostek fizjograficznych: Kotliny Sandomierskiej i Roztocza, co dodaje temu obszarowi atrakcyjności. Wody powierzchniowe całego parku należą do zlewni rzeki Tanew, która przepływa przez Roztocze tworząc szereg niewielkich wodospadów, zwanych tu "szumami" lub "szypotami". Teren parku, na którym występuje kompleks lasów bukowych o wysokim stopniu naturalności został uznany za rezerwat przyrody "Bukowy Las".

Park Krajobrazowy Pogórza Przemyskiego utworzony został rozporządzeniem Nr 11 Wojewody Przemyskiego z dnia 16 grudnia 1991 r. w sprawie wprowadzenia ochrony terenów posiadających walory krajobrazowe przed ich niszczeniem bądź utratą tych walorów . Powierzchnia parku wynosi 61 862 ha. Park obejmuje część gmin: Bircza, Dubiecko, Dynów, Fredropol, Krasiczyn, Krzywcza, Przemyśl i miasto Dynów. O dużych wartościach Parku decyduje występowanie unikatowej formy krawędzi brzegu karpackiego na odcinku sigmoidy przemyskiej reprezentującej niezależnie od wyjątkowości struktury geologicznej, także wybitne walory krajobrazowe. Na terenie parku istnieje 8 rezerwatów przyrody tj.: "Brzoza Czarna w Reczpolu", "Krępak", "Przełom Hołubli", "Reberce", "Turnica", "Broduszurki", "Kalwaria Pacławska" i "Kopystanka", które zostały utworzone w celu zachowania ze względów naukowych i dydaktycznych cennych stanowisk m.in. brzozy czarnej, starodrzewu lipowego i malowniczej doliny Hołubli oraz fragmentu lasu jodłowego, puszczy bukowo-jodłowej, a także dobrze wykształconych zbiorowisk torfowiskowych.

Park Krajobrazowy Lasy Janowskie został utworzony uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Tarnobrzegu Nr II/12/84 z dnia 3 października 1984 r. Powierzchnia parku wynosi 39 150 ha, a strefy ochronnej 60 500 ha. Na terenie województwa podkarpackiego zajmuje on powierzchnię 4 055 i obejmuje gminy Pysznica, Zaklików, Radomyśl. Strefa otuliny o powierzchni 37 824 ha, na terenie województwa podkarpackiego obejmują gminy: Zaklików, Radomyśl, Pysznica, Jarocin, Ulanów, Harasiuki, Nisko. Park ma duże znaczenie historyczne jako miejsce walk o niepodległość. Obecnie na terenie Lasów Janowskich znajduje się wiele miejsc pamięci narodowej z czasów powstań: listopadowego, styczniowego oraz z okresu II wojny światowej.

Park jest położony na terenie Niziny Sandomierskiej, w środkowej części piaszczystej Równiny Biłgorajskiej. Lasy Janowskie są jednym z większych zawartych kompleksów leśnych w Polsce, stanowią część Puszczy Solskiej. Jest to teren płaski, urozmaicony wzniesieniami wydmowymi, lekko nachylony w kierunku południowo-zachodnim. Zachował się tu na znacznych powierzchniach unikatowy w skali Europy krajobraz leśny z bogatymi ekosystemami leśnymi, wodnymi i bagiennymi o dużym stopniu naturalności i bogactwie gatunkowym. Park obejmuje teren dawnego Parku Krajobrazowego "Nad Branwią".

W drzewostanach dominują zbiorowiska borowe - bór świeży, bór wilgotny i bór bagienny. Udział sosny w drzewostanach wynosi około 90%. Lasy charakteryzuje dobry stan zdrowotny. Najbardziej zróżnicowane są zbiorowiska roślinności torfowiskowej i wodnej, związane z bagnami i stawami.

Rozległy obszar bagienny na terenie rezerwatu przyrody "Imielty Ług"
Park Krajobrazowy Lasy Janowskie

Park Krajobrazowy Pasma Brzanki utworzony rozporządzeniem Nr 12 Wojewody Tarnowskiego z dnia 16 listopada 1995 r. w sprawie utworzenia Parku Krajobrazowego Pasma Brzanki. Powierzchnia parku wynosi 15 278 ha, w tym na terenie województwa podkarpackiego 7946,52 ha gdzie obejmuje gminę Jodłowa i gminę Szerzyny.

Park położony jest na Pogórzu Ciężkowickim, w mikroregionie Pasmo Brzanki. Obejmuje rozciągnięte równoleżnikowo na długości ok. 13 km pasmo wzgórz o wysokości 450-562 m npm i ciągnące się od przełomu rzeki Białej, poprzez Górę Brzankę, Górę Liwecką aż do Góry Liwocz - do doliny Wisłoki. Grzbiet Brzanki-Liwocza cechują płaskie wierzchowiny oraz strome zbocza dolin, z płatami osuwisk. Bierze tu początek wiele potoków, których doliny w swych górnych odcinkach mają charakter wciosowy, V-kształtny i są głęboko wcięte w zbocza wzgórz. Ponad połowę powierzchni parku zajmują lasy. Dominuje tu żyzna buczyna karpacka oraz buczyna górska. W drzewostanie przeważa buk zwyczajny z domieszką jodły pospolitej i jawora.

Bezpośredni nadzór nad funkcjonowaniem parków krajobrazowych sprawują cztery zarządy zespołów parków krajobrazowych: Zarząd Zespołu Parków Krajobrazowych w Przemyślu, Zarząd Karpackich Parków Krajobrazowych w Krośnie, Zarząd Zespołu Parków Krajobrazowych Pogórza w Tarnowie, Zarząd Parków Krajobrazowych "Lasy Janowskie" w Janowie Lubelskim.
Wojewodzie Podkarpackiemu podległe są dwa zarządy zespołu parków krajobrazowych:
Zarząd Zespołu Parków Krajobrazowych w Przemyślu, który sprawuje nadzór nad Parkiem Krajobrazowym Pogórza Przemyskiego, Gór Słonnych oraz nad parkami: Południoworoztoczańskim i Puszczy Solskiej, na częściach pozostających w granicach województwa podkarpackiego,
Zarząd Zespołu Karpackich Parków Krajobrazowych w Krośnie, który sprawuje nadzór nad funkcjonowaniem Ciśniańsko-Wetlińskiego Parku Krajobrazowego, Parku Krajobrazowego Doliny Sanu, Jaśliskiego Parku Krajobrazowego oraz Czarnorzecko-Strzyżówskiego Parku Krajobrazowego.

3.3. Obszary chronionego krajobrazu

Obszar chronionego krajobrazu (OChK) zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o ochronie przyrody jest terenem chronionym ze względu na wyróżniające się krajobrazowo tereny o zróżnicowanych ekosystemach, wartościowych w szczególności ze względu na możliwość zaspokajania potrzeb związanych z masową turystyką i wypoczynkiem. Celem tworzenia obszarów chronionego krajobrazu może być w szczególności zapewnienie powiązania terenów poddanych ochronie w system obszarów chronionych. Stworzone korytarze ekologiczne mają zapewnić funkcjonowanie systemu obszarów chronionych, gdyż zgodnie z art. 2a pkt. 2 tereny pomiędzy obszarami chronionymi, które są niezabudowane, umożliwiają migrację roślin i zwierząt. Krajowy system obszarów chronionych jest układem przestrzennym wzajemnie uzupełniających się form ochrony przyrody. W systemie tym mamy do czynienia z możliwością stopniowania reżimu ochronnego w zależności od potrzeb i funkcji jaką maja pełnić określone tereny. Tym samym obszar chronionego krajobrazu może pełnić funkcję otuliny (lub łącznika) dla terenów objętych bardziej restrykcyjną ochroną (park narodowy, rezerwat, park krajobrazowy). Ma to szczególne znaczenie wobec zobowiązań wynikających z prawa europejskiego - zwłaszcza zaś dla budowy i funkcjonowania systemu obszarów chronionych NATURA 2000. Z uwagi na to, że ustawa nie wymaga sporządzenia dla obszarów chronionego krajobrazu planów ochrony oraz zmian w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego dla terenów tych podstawowym sposobem ustalania wymagań dotyczących sposobów korzystania z obszaru jest akt go tworzący, który wprowadza zakazy i nakazy obowiązujące na tym terenie. Na terenie województwa podkarpackiego istnieje 17 obszarów chronionego krajobrazu o łącznej powierzchni około 522 tys. ha. Obszary Chronionego Krajobrazy na terenie byłego województwa rzeszowskiego ustanowione zostały rozporządzeniem Nr 35/92 Wojewody Rzeszowskiego z dnia 14 lipca 1992 r. Są to:

Mielecko - Kolbuszowsko - Głogowski OChK, który zajmuje powierzchnię 50 512 ha. Na terenie tego Obszaru występuje duża mozaikowość środowisk od piaszczystych wydm do bagien, torfowisk oraz wód otwartych. Na terenie Obszaru, w celu zachowania naturalnych zbiorowisk roślinnych dawnej Puszczy Sandomierskiej, z licznie tu występującymi gatunkami roślin rzadkich i chronionych oraz ochrony stanowisk lęgowych rzadkich gatunków ornitofauny, został utworzony rezerwaty Zabłocie. Na terenie tego obszaru istnieją jeszcze trzy rezerwaty "Buczyna w Cyrance na Płaskowyżu Kolbuszowskim", "Pateraki" i "Jaźwiana Góra", w których poddane ochronie są zbiorowiska różnego typu zbiorowiska leśne.

Sokołowsko-Wilczowolski OChK o powierzchni 23570 ha. Rosną tu bory mieszane, fragmenty grądów i buczyny karpackiej.

Brzóźniański OChK o powierzchni 11 800 ha. Dominują tu lasy liściaste, grądowe i mieszane oraz "reliktowe" stanowiska lasów bukowo-jodłowych. Najcenniejsze przyrodniczo tereny zostały poddane pod ochronę w formie rezerwatów przyrody pod nazwą "Wydrze" i "Suchy Łuk". W pierwszym z nich, przedmiotem ochrony jest fragment drzewostanu z dużym udziałem modrzewia polskiego oraz starodrzewu bukowego z wieloma gatunkami roślin górskich w runie, a w drugim ekosystem torfowiska wysokiego z bogatą florą i fauną.

Kuryłowski OChK o powierzchni 10 200 ha. Występują tu bory mieszane świeże i suche oraz fragmenty borów mieszanych i zubożałych grądów oraz łęgi. Nielicznie występują tu torfowiska niskie oraz łąki trzęśliwcowe i pastwiska. Łąki świeże z rajgrazem występują wzdłuż dolin rzecznych. W rezerwacie "Brzyska Wola" poddany pod ochronę jest fragment lasu, pozostałość dawnej Puszczy Sandomierskiej.

Zmysłowski OChK o powierzchni 5 950 ha. Obszar ten obejmuje południowo-wschodnią część Płaskowyżu Kolbuszowskiego i fragment doliny Wisłoka. Istniejący na terenie Obszaru rezerwat "Zmysłówka", który został utworzony w celu zachowania lasu mieszanego oraz stanowiska modrzewia polskiego.

Hyżniańsko-Gwoźnicki OChK o powierzchni 24 620 ha. Zajmuje on południowo-zachodnią część Pogórza Dynowskiego. Rosną tu grądy i buczyna karpacka, a w dolinach rzecznych pozostałości lasów łęgowych. W rezerwacie przyrody "Mójka", znajdującym się na terenie tego Obszaru, przedmiotem ochrony jest las bukowo-jodłowy stanowisko bobra europejskiego. Rezerwat "Wilcze" został utworzony ze względu na kompleks jedliny podgórskiej ze znacznym udziałem buka.

Strzyżowsko-Sędziszowski OChK o powierzchni 14 207 ha. Charakterystyczną cechą tego Obszaru jest obecność pokrywy lessowej w jego północnej części oraz strefy przejściowej do pokrywy z utworów fliszowych w południowej części. Spotyka się tu wilgotne łąki z ostrożeniem oraz z rajgrasem wyniosłym. Kompleks leśny z licznym udziałem starodrzewia bukowego jest chroniony w rezerwacie pn. "Wielki Las".
Obszary te znajdują się na terenie gmin: Tuszów Narodowy, Mielec, Przecław, Niwiska, Kolbuszowa, Cmolas, Stary Dzikowiec, Ostrów, Sędziszów, Iwierzyce, Wielkopole Skrzyńskie, Frysztak, Wiśniowa, Strzyżów, Niebylec, Świlcza, Boguchwała, Tyczyn, Błażowa, Hyżne, Chmielnik, Markowa, Głogów, Rakszawa, Kamień, Sokołów, Raniżów, Żołynia, Białobrzegi, Grodzisko Dolne, Leżajsk, Nowa Sarzyna i Kuryłówka.

Obszary Chronionego Krajobrazu na terenie byłego województwa przemyskiego zostały utworzone Uchwałą nr XX/148/87 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Przemyślu z dnia 25 czerwca 1987 r. w sprawie szczegółowego zasięgu granic oraz zasad zagospodarowania obszarów chronionego krajobrazu na terenie województwa przemyskiego zmienione Rozporządzeniem Nr 24 Wojewody Przemyskiego z dnia 5 czerwca 1998 r. w sprawie obszarów chronionego krajobrazu na terenie województwa przemyskiego. Są to:

Roztoczański OChK o powierzchni 31 574 ha położony w gminach: Horyniec, Narol, Cieszanów, Lubaczów. Roztoczański Obszar Chronionego Krajobrazu cechuje wysoki stopień naturalności krajobrazu oraz duża lesistość (ok. 52%). W rzeźbie terenu charakterystyczne są odosobnione lesiste wzniesienia, pooddzielane od siebie malowniczymi dolinami. Przepuszczalność wapiennego podłoża skalnego powoduje powstawanie tzw. zjawisk krasowych. Pod wpływem zakwaszonej przez dwutlenek węgla wody, ze skał wapiennych zostaje wymyty węglan wapnia. Woda penetrując skały, drąży coraz to większe szczeliny i prowadzi do powstania labiryntu podziemnych korytarzy, jaskiń i kominów. Jednym z ważnych walorów przyrodniczych jest występowanie w okolicach Horyńca leczniczych źródeł siarkowych i borowin. Na terenie Obszaru istnieją dwa rezerwaty przyrody "Minokąt" i "Jedlina".

Przemysko-Dynowski OChK o powierzchni 47 346 ha położony w gminach: Bircza, Dubiecko, Dynów, Fredropol, Jawornik Polski, Krasiczyn, Krzywcza, Pruchnik, Przemyśl, Rokietnica, Roźwienica, Żurawica, Znaczną powierzchnię obszaru porastają lasy liściaste i mieszane o wysokim stopniu naturalności. Na terenie tym zaznacza się wyraźnie rusztowy układ dolin rzecznych i lesistych grzbietów górskich, charakterystycznych dla Karpat Wschodnich. Szczególnie piękna jest dolina Sanu i Wiaru. San na odcinku górzystym do Przemyśla meandruje wieloma zakolami tworząc liczne przełomy. Najcenniejsze obszary zostały objęte ochroną w formie rezerwatu przyrody pn. "Leoncina".

Sieniawski OChK o powierzchni 52 408 ha położony jest w gminach: Adamówka, Oleszyce, Sieniawa, Stary Dzików, Tryńcza, Wiązownica. Sieniawski Obszar Chronionego Krajobrazu w swoich granicach zawiera duży kompleks tzw. Lasów Sieniawskich, stanowiących dawniej część Puszczy Solskiej. Na szczególną uwagę zasługuje dolina Sanu, której znaczenie dla obszaru wydaje się bardzo istotne. Osobliwością przyrodniczą z okresu zlodowacenia krakowskiego jest jeziorko polodowcowe znajdujące się w Koloni Polskiej koło Cieplic. Najcenniejsze obszary drzewostanu mieszanego zostały objęte ochroną w ramach rezerwatu przyrody pn. "Lupa".

Rozporządzeniem Nr 10 Wojewody Krośnieńskiego z dnia 2 lipca 1998 r. w sprawie utworzenia obszarów chronionego krajobrazu na terenie województwa krośnieńskiego zostały wyznaczone następujące obszary chronionego krajobrazu:

Wschodniobeskidzki OChK o powierzchni 99 667 ha położony na terenie gmin: Baligród, Brzozów, Czarna, Dydnia, Komańcza, Lesko, Lutowiska, Olszanica, Nozdrzec, Sanok, Solina, Zagórz, Ustrzyki Dolne. Cenne pod względem przyrodniczym i krajobrazowym tereny zostały uznane za rezerwaty przyrody, np. w rezerwacie "Przełom Osławy pod Duszatynem" najpiękniejszy przełomowy fragment doliny rzeki Osławy wraz z otaczającym go drzewostanem bukowo-jodłowym, a w rezerwacie "Olsza Kosa w Stężnicy" stanowisko olszy zielonej.

Czarnorzecki OChK o powierzchni 9 489 ha położony w gminach: Brzozów, Domaradz, Haczów, Jasienica Rosielna, Korczyna, Krościenko, Wojaszówka. Tutaj dla ochrony stanowisk cisa pospolitego ustanowiono rezerwaty przyrody "Kretówki" i "Cisy w Malinówce".

Obszar Chronionego Krajobrazu Beskidu Niskiego o powierzchni 81 962 ha położony w gminach: Besko, Bukowsko, Dębowiec, Dukla, Iwonicz, Komańcza, Lipinki, Miejsce Piastowe, Nowy Żmigród, Osiek Jasielski, Rymanów, Sanok, Zagórz, Zarszyn. Na terenie Obszaru istnieją rezerwaty przyrody "Rezerwat Tysiąclecia na Cergowej Górze", Bukowica", "Igiełki" i "Cisy w Nowej Wsi". W dwóch ostatnich zostały poddane pod ochronę naturalne stanowiska cisa.

Na terenie województwa podkarpackiego znajdują się obszary chronionego krajobrazu utworzone Rozporządzeniem Nr 23/96 Wojewody Tarnowskiego z dnia 28 sierpnia 1996 r. w sprawie wyznaczenia obszarów chronionego krajobrazu województwa tarnowskiego. Są to:

Przecławski OChK o powierzchni 4 734 ha leży w części gmin: Radomyśl Wielki, Wadowice Górne, Żyraków. Część Obszaru obejmuje Mikroregion Wysoczyzny Radgoszczańskiej. W jej skład wchodzą dwa większe kompleksy leśne w rejonie Nagoszyna i Wadowice Górne. Największy udział w tych lasach ma zbiorowisko boru mieszanego, ponadto buduje je zespół boru wilgotnego, rzadziej świeżego. W celu ochrony naturalnych zbiorowisk roślinności torfowiskowej został utworzony rezerwat przyrody "Bagno Przecławskie".

Jastrząbsko-Żdżarski OChK o powierzchni 19 329 ha leży w części gmin: Czarna, Radomyśl Wielki, Wadowice Górne, Żyraków. Obszar obejmuje fragment Wysoczyzny Radgoszczańskiej. Znaczną część Obszaru pokrywają kompleksy leśne budowane w północnej części przez zespół grądu oraz sosnowo-dębowego boru mieszanego, a w części południowej przez bory świeże. Do najcenniejszych zbiorowisk roślinnych należą torfowiska przejściowe i bory bagienne, chronione m.in. w rezerwacie "Torfy". Osobliwością florystyczną jest stanowisko pióropusznika strusiego w Podlesiu Machowskim, chronione w rezerwacie "Słotwina". Wysokie wartości przyrodnicze prezentują dwa stawy śródleśne w miejscowościach Lipiny i Machowa.

Obszar Chronionego Krajobrazu Pogórza Ciężkowickiego o powierzchni 15 174 ha położony na terenie gmin: Brzostek, Jodłowa, Pilzno, Szerzyny. Obejmuje on teren Pogórza Ciężkowickiego położony między dolinami Dunajca i Wisłoki. Obszar ten wyróżnia się znacznie zróżnicowaną rzeźbą terenu począwszy od dolin rzek - Dunajca, Białej i Wisłoki, po najwyższe wzniesienia Wału i Lubinki. Do najbardziej interesujących należy północno-zachodnia część Obszaru, w znacznym stopniu zalesiona. Dominują tu żyzne lasy bukowe tworzące podgórską formę buczyny karpackiej oraz grądy. Kompleks leśny okolic Dęborzyna stanowi cenny obiekt florystyczny ze względu na występowanie tu wielu rzadkich roślin, m.in. kłokoczki południowej oraz pióropusznika strusiego.

Obszar Chronionego Krajobrazu Pogórza Strzyżowskiego o powierzchni 20 004 ha położony jest w części gmin Dębica, Brzostek, Pilzno i w mieście Dębica. Charakteryzuje się on bardzo dużym urozmaiceniem rzeźby terenu, co decyduje o jego wysokich wartościach krajobrazowych. Około 36 % powierzchni Obszaru stanowią lasy. Przeważają zbiorowiska siedlisk żyznych - głównie buczyny i grądy. W północnej części znajdują się płaty muraw kserotermicznych. Na terenie Obszaru w rezerwacie przyrody "Kamera" chronione jest naturalne skupiska kłokoczki południowej oraz dobrze wykształcone zbiorowiska żyznej buczyny karpackiej.

Tabela 42 - Charakterystyka parków krajobrazowych

3.4. Rezerwaty przyrody

Rezerwat przyrody, w myśl ustawy o ochronie przyrody, jest to obszar obejmujący naturalne lub mało zmienione ekosystemy, określone gatunki roślin i zwierząt, elementy przyrody nieożywionej mające istotną wartość ze względów naukowych, kulturowych, krajobrazowych i dydaktycznych.

Większość z rezerwatów znajdujących się w obrębie województwa podkarpackiego położona jest na obszarach leśnych i chroni złożone ekosystemy leśne, bagienne, a także stanowiska chronionych roślin i zwierząt. Ponadto chronione są, unikalne w skali kraju obszary stepowe. Aktualnie ustanowiono 82 rezerwaty przyrody, o łącznej powierzchni 9854,10 ha. Średnia powierzchnia rezerwatu w województwie podkarpacki wynosi 120 ha, chociaż znajdują się tutaj obiekty bardzo małe jak rezerwat "Kołacznia" o powierzchni 0,10 ha, jak i bardzo duże - rezerwat "Źródliska Jasiołki" o powierzchni 1585,01 ha.

Poniżej zamieszczono szczegółowy wykaz wszystkich utworzonych na terenie województwa podkarpackiego rezerwatów przyrody, krótko je charakteryzując poprzez podanie informacji o rodzaju danego obiektu oraz przedmiocie ochrony.

Tabela 43 - Charakterystyka rezerwatów (część 1, część 2)

Mapa 19 - System ochrony przyrody w województwie podkarpackim

3.5. Pomniki przyrody

Pomniki przyrody są indywidualną formą ochrony przyrody. Mogą to być pojedyncze formy przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich skupiska o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno-pamiątkowej i krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami wyróżniającymi się wśród innych tworów natury. Mogą to być w szczególności sędziwe i okazałych rozmiarów drzewa i krzewy, stanowiska rzadkich roślin i zwierząt chronionych, głazy, skałki itp. Wśród istniejących na terenie województwa pomników przyrody dominują obiekty chroniące przyrodę żywą, ogółem jest ich 1 243, w skład których wchodzi 3 316 drzew. Wiele z nich jest poważnie uszkodzonych, dlatego Wojewoda Podkarpacki, przy znacznym zaangażowaniu środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Rzeszowie, prowadzi systematyczną ich konserwację.

Zakonserwowany ze środków WFOŚiGW w Rzeszowie okazałych rozmiarów dąb szypułkowy -
pomnik przyrody żywej znajdujący się na terenie Gminy Bukowsko

3.6. Inne formy ochrony przyrody

Ustawa o ochronie przyrody wprowadza kolejne formy ochrony przyrody. Są to: użytki ekologiczne, stanowiska dokumentacyjne i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe.

Użytkiem ekologicznym nazywamy pozostałości ekosystemów, mających znaczenie dla zachowania unikatowych zespołów genowych i typów środowisk, jak: naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne "oczka wodne", kępy drzew i krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nie użytkowanej roślinności, starorzecza, wychodnie skalne, skarpy, kamieńce itp.

Stanowiska dokumentacyjne powołuje się dla ochrony zasobów geologicznych, ważnych pod względem naukowym miejsc występowania nagromadzeń skamieniałości lub tworów mineralnych oraz fragmenty eksploatowanych i nieczynnych wyrobisk powierzchniowych i podziemnych.

Zespół przyrodniczo-krajobrazowy wyznacza się w celu ochrony wyjątkowo cennych fragmentów krajobrazu naturalnego i kulturowego, dla zachowania jego wartości estetycznych.

Do tej pory, na terenie województwa podkarpackiego, zostało powołanych 157 użytków ekologicznych o łącznej powierzchni 697 ha oraz 20 stanowisk dokumentacyjnych, o powierzchni 16 ha.

Mapa 20 - Projekt Europejskiej Sieci Ekologicznej NATURA 2000 na terenie województwa podkarpackiego

4. Projekt Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 na terenie województwa podkarpackiego

NATURA 2000 to nazwa programu ochrony przyrody przyjętego w krajach Unii Europejskiej na podstawie wspólnotowych regulacji z zakresu ochrony przyrody, który w swoich zadaniach i celach ukierunkowany jest na realizację ustaleń międzynarodowej Konwencji o różnorodności biologicznej.

Polska jako kraj kandydujący do wstąpienia do Unii Europejskiej zobowiązana jest przyjąć całość prawodawstwa wspólnotowego, w obrębie którego wypracowano już szereg aktów dotyczących ochrony przyrody. Podstawowymi tutaj regulacjami są : dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory (dyrektywa siedliskowa) oraz dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r. w sprawie ochrony dzikich ptaków (dyrektywa ptasia). Należy zaznaczyć, iż w obszarze ochrona bioróżnorodności, Polska nie negocjowała okresów przejściowych. Konsekwencją tego jest to, iż z chwilą uzyskania członkostwa w Unii Europejskiej Polska zobowiązana jest do posiadania systemu ochrony przyrody odpowiadającego wymogom powyższych dyrektyw, a w szczególności wyznaczonych obszarów, na terenie których realizowane będą zadania ochronne stosowne do potrzeb zachowania określonych składowych środowiska przyrodniczego. Z tego też powodu mówiąc o programie Natura 2000 należy mieć również na uwadze przestrzenny układ obszarów, który często rozpatrywany jest jako swoistego rodzaju sieć terenów, gdzie elementami węzłowymi są ostoje Natura 2000 połączone ze sobą obszarami pełniącymi funkcję korytarzy ekologicznych. Z tego też powodu mówi się o Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000. Ekologiczna Sieć Natura 2000 jest wyznaczana w celu ochrony obszarów przyrodniczych o znaczeniu europejskim oraz określonych gatunków roślin i zwierząt jako szczególnie ważnych składników przyrody Europy.

Polska w procesie dostosowawczym do Unii Europejskiej jest zobowiązana sporządzić udokumentowaną listę obszarów na terenie Polski proponowanych do włączenia do sieci Natura 2000 i przedłożyć ją Komisji Europejskiej do końca bieżącego roku.

W roku 2000 Ministerstwo Środowiska przystąpiło do prac związanych z opracowaniem koncepcji sieci Natura 2000 zgodnej z wymogami powyższych dyrektyw.

Wypracowana koncepcja według stanu na wrzesień 2001 przewidywała utworzenie na terenie całego kraju 285 obszarów, w tym 47 traktowanych jako rezerwowe. Łączna ich powierzchnia wyniosła około 45 000 km2, co stanowi 15% powierzchni kraju. Powierzchnia proponowanych obszarów jest zróżnicowana, ale przeważają obszary duże. Udział obszarów proponowanych do sieci Natura 2000 w poszczególnych województwach waha się od 4% do 25% ich powierzchni.

W przypadku województwa podkarpackiego zaproponowano utworzyć 11 ostoi o łącznej powierzchni - 344 777 ha, co stanowi 19% powierzchni województwa. W głównej mierze tereny te to obszary górskie (m. in.: Bieszczady, Beskid Niski) i podgórskie (m.in. Pogórze Przemyskie, Pogórze Strzyżowskie, Roztocze), tylko w niewielkim rozmiarze nizinne - ostoja Lasy Janowskie. Tereny proponowane do włączenia do Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 koncentrują się w południowej oraz południowo-wschodniej części województwa podkarpackiego i prawie w całości zawierają się w granicach funkcjonującego na terenie województwa podkarpackiego wielkoprzestrzennego systemu ochrony przyrody. Około 86% powierzchni ostoi proponowanych do Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 zawiera się w granicach parków narodowych i parków krajobrazowych. Pozostałe 15 zawierają się w granicach obszarów chronionego krajobrazu. Tylko znikoma część to tereny do tej pory nie objęte żadną formą ochrony. Są to obszary stawów w Starzawie i w Budzie Stalowskiej.

Sieć ekologiczna Natura 2000 jest narzędziem realizacji wspólnej polityki krajów Unii Europejskiej w zakresie ochrony przyrody. Wyznaczanie jej elementów następuje według ściśle określonych kryteriów zawartych w przytoczonych dyrektywach. Kryteriami oceny obiektów dla danego typu siedliska naturalnego są:

• stopień reprezentatywności danego typu siedliska w obiekcie,
• obszar obiektu pokrytego przez siedlisko przyrodnicze danego typu w stosunku do całkowitej powierzchni pokrytej przez siedlisko tego typu w obrębie terytorium państwa,
• poziom zachowania struktury i funkcji siedliska odnośnego typu i możliwości odbudowy,
• ocena globalna wartości obiektu dla zachowania siedliska odnośnego typu.

Kryteriami dla oceny obiektu dla danego gatunku są:

• wielkość i zagęszczenie populacji gatunku żyjącego w obrębie obiektu w stosunku do populacji żyjących w obrębie terytorium państwa,
• poziom zachowania cech siedliska, które są ważne dla odnośnego gatunku i możliwości odbudowy,
• stopień izolacji populacji żyjącej w obrębie obiektu w stosunku do naturalnego zasięgu gatunku,
• ocena globalna wartości obiektu dla ochrony danego gatunku.

Upraszczając można powiedzieć, iż granicę obszarów, które muszą zostać ujęte do Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 wyznaczone są przez obecność określonych gatunków roślin, zwierząt i ich siedlisk, istotnych dla zachowania dziedzictwa przyrodniczego Europy.

Województwo podkarpackie charakteryzuje się wielkim bogactwem przyrodniczym oraz dobrym stanem zachowania populacji tych gatunków, co przekłada się na tak dużą powierzchnię obszarów proponowanych do Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000. Należy tutaj wspomnieć o takich gatunkach jak niedźwiedź, wilk, żubr, ryś, żbik, orzeł przedni orlik krzykliwy, bocian czarny.

Konsekwencją zatwierdzenia przez Komisję Europejską propozycji do Sieci będzie konieczność zachowania w stanie naturalnym siedlisk i populacji gatunków, dla których zostały wyznaczone lub odtwarzanie takiego ich stanu.

Ochrona ta może być realizowana na wiele sposobów i na wielu obszarach da się ją pogodzić z gospodarczym użytkowaniem terenu. W pewnych przypadkach taka działalność będzie wręcz konieczna dla zachowania zasobów przyrodniczych. Ochrona siedlisk i gatunków na obszarach Natura 2000 będzie realizowana na podstawie specjalnie opracowanych dla nich planów ochrony.

Dyrektywy Unii Europejskiej nie wskazują potrzeby tworzenia dodatkowych obszarów chronionych i wprowadzania dodatkowych zakazów w sposobie korzystania ze środowiska przyrodniczego jeśli przyjęte rozwiązania krajowe są skuteczne. To właśnie skuteczność działań ochronnych jest podstawowym wskaźnikiem efektywności funkcjonowania Sieci Natura 2000.

Efektywność ta będzie jednak wystarczająca tylko wtedy, gdy zadania wynikające z przyjęcia programu Natura 2000 zostaną włączone do planów rozwoju poszczególnych sektorów gospodarki, m.in. leśnictwa, rolnictwa, komunikacji itp.

Za przykład takich działań należy wskazać wdrożenie programów rolnośrodowiskowych, których jednym z zasadniczych celów jest ochrona zasobów przyrodniczych określonych obszarów w ramach racjonalnej gospodarki rolnej.

Tabela 44 - Wykaz ostoi Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 na terenie województwa podkarpackiego