Ochrona środowiska jako jedna z najistotniejszych funkcji integracyjnych państwa należy do zadań organów administracji państwowej, w tym zarówno do organów administracji rządowej jak i samorządowej. Centralnym organem administracji rządowej powołanym do kontroli przestrzegania przepisów o ochronie środowiska oraz badania stanu środowiska, nadzorowanym przez ministra właściwego do spraw środowiska jest Główny Inspektor Ochrony Środowiska.

Zadania Inspekcji Ochrony Środowiska określone w ustawie „O Inspekcji Ochrony Środowiska” z dnia 20 lipca 1991 roku wykonują:

• Główny Inspektor Ochrony Środowiska;
• Wojewoda przy pomocy wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska jako kierownika wojewódzkiej inspekcji ochrony środowiska, wchodzącej w skład zespolonej administracji wojewódzkiej;
• Wojewódzki inspektor ochrony środowiska wykonuje w imieniu wojewody zadania i kompetencje IOŚ określone w ustawie i przepisach odrębnych.

Dwadzieścia lat, jakie minęły od wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1980 roku o ochronie i kształtowaniu środowiska stały się okazją do podjęcia próby podsumowania skutków, jakie dla ochrony środowiska w Polsce przyniosło powołanie Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska. Nie ulega kwestii, że zarówno samo utworzenie PIOŚ, jaki i późniejsze jej przekształcenie w wyniku przyjęcia przez Sejm ustawy z dnia 20 lipca 1991 roku o Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska, związane były z istotnymi przemianami w sytuacji społeczno-politycznej państwa. Regulacje ustawowe były odpowiedzią na wzrastający nacisk społeczny, aby rozwój gospodarczy kraju nie odbywał się kosztem coraz bardziej widocznej i szybko postępującej degradacji środowiska naturalnego.

Szczególnie mieszkańcy wielkich aglomeracji przemysłowych chcieli wiedzieć, jaką cenę przyjdzie zapłacić im i ich dzieciom za niekontrolowane korzystanie z bogactw mineralnych i zasobów przyrody. Potrzebie posiadania takiej wiedzy towarzyszyła równocześnie duża doza nieufności i krytycyzmu wobec informacji przedstawianych przez „władzę”. Wydaje się, że powstające po roku 1990 nowe struktury Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska miały do załatwienia przede wszystkim ten problem: przełamanie bariery nieufności społecznej.

Z perspektywy minionych lat można powiedzieć, że PIOŚ nie zawiodła oczekiwań społecznych. Odpowiedzią na żądanie fachowej i wiarygodnej informacji było utworzenie państwowego monitoringu środowiska jako systemu pomiarów, ocen i prognoz stanu środowiska, realizowanego przede wszystkim przez organy administracji rządowej, w celu zwiększenia skuteczności działań na rzecz ochrony środowiska. Wszystkie laboratoria PIOŚ, zajmujące się pomiarami stanu środowiska, podjęły działania w celu wdrożenia systemu jakości i uzyskania akredytacji Polskiego Centrum Badań i Certyfikacji. Wszystkie cztery działające w podkarpackim laboratoria Inspekcji Ochrony Środowiska uzyskały akredytację PCBC. Ich wyposażenie to między innymi cztery chromatografy gazowe GC, dwa chromatografy cieczowe HPLC, pięć spektroskopów absorpcji atomowej AAS, spektrometr podczerwieni z transformacją furierowską FTIR, chromatograf cieczowy z detektorem masy GC-MS, stacja mobilna do pomiarów zanieczyszczeń powietrza. Laboratoria posiadają także sprzęt informatyczny niezbędny do obróbki, gromadzenia i udostępniania danych oraz do zarządzania pracą laboratoriów. Potencjał ten jest wykorzystywany do wykonywania zadań ustawowych, ale także do prowadzenia pomiarów kontrolnych i monitoringowych dla potrzeb samorządów.

W obecnym systemie organizacyjnym podstawowa działalność Wojewódzkich Inspektoratów Ochrony Środowiska jest finansowana z budżetu państwa poprzez budżety wojewodów. W chwili obecnej, przy malejących kwotach na wydatki rzeczowe z budżetu państwa, konieczne jest wypracowanie mechanizmów, które pozwolą utrzymać i odtwarzać posiadany przez WIOŚ potencjał laboratoryjny, szczególnie w aspekcie wzrastającego ze strony samorządów zapotrzebowania na kompleksową informację o stanie środowiska, jako niezbędny punkt wyjścia do tworzenia programów rozwoju na szczeblu regionalnym i lokalnym. Także spełnienie wymagań wynikających z ustawy z dnia 9 listopada 2000 roku o dostępie do informacji o środowisku i jego ochronie oraz o ocenach oddziaływania na środowisko nie będzie możliwe bez posiadania przez organy administracji możliwości korzystania z profesjonalnego i spełniającego normy międzynarodowe zaplecza laboratoryjnego. Jak już wspomniano, Inspekcja Ochrony Środowiska dysponuje obecnie dość dobrze rozwiniętym systemem obserwacji stanu środowiska, jednakże nie podjęto dotychczas żadnych rozstrzygnięć co do roli organów samorządowych w prowadzeniu i finansowaniu systemów monitoringowych.

Wprowadzenie trójstopniowego podziału państwa spowodowało, że pozwolenia wymagane przez ustawy, takie jak decyzje o dopuszczalnej emisji, pozwolenia wodno-prawne, decyzje o emisji hałasu, decyzje dotyczące odpadów itd., wydawane są obecnie przez wojewódzkie i powiatowe organy ochrony środowiska, przy czym większość decyzji wydawana jest przez starostów. Oznacza to radykalną zmianę dotychczasowego systemu. Administracja rządowa utraciła w ten sposób kontrolę nad ważnym instrumentem osiągania celów polityki regionalnej, jakim jest możliwość ograniczania wielkości emisji.
W dodatku zawarte w ustawie z dnia 27 kwietnia 2001r. Prawo ochrony środowiska zapisy, które upoważniają organy samorządowe do kontroli przestrzegania i stosowania przepisów o ochronie środowiska w zakresie objętym właściwością tych organów, zmieniają możliwości Inspekcji Ochrony Środowiska w zakresie wymuszania przestrzegania prawa.

Z wstępnie dokonanej inwentaryzacji instalacji, na których eksploatację wymagane będzie posiadanie pozwolenia zintegrowanego wynika, że tylko około 25% podmiotów podlegać będzie kompetencji wojewody.

W dalszym ciągu wdrażania reformy konieczne wydaje się zapewnienie, aby:

• zezwolenia wydawane na obu szczeblach pokrywały wszystkie rodzaje działalności wpływającej w sposób istotny na środowisko,
• podział kompetencji pomiędzy szczeblem wojewódzkim i powiatowym był klarowny i nie budzący wątpliwości,
• system odwołań był skuteczny i sprawny oraz aby obejmował nie tylko zagadnienia formalne, ale także kwestie merytoryczne,
• koordynacja i jednolitość wymagań zapewniały równość podmiotów gospodarczych wobec prawa,
• rejestr zanieczyszczeń był kompletny i obejmował wszystkie aspekty oddziaływań na środowisko.

Nowa ustawa Prawo ochrony środowiska wprowadza nowy instrument zarządzania środowiskiem, jakim będzie pozwolenie zintegrowane. Wiąże się z tym szereg zagrożeń dla systemu wdrażania i egzekwowania prawa. Organy administracji będą musiały wykazać się praktycznym korzystaniem z dokumentów referencyjnych najlepszej dostępnej techniki BAT i umiejętnością wyboru najlepszego wariantu ograniczenia emisji, uwzględniającego warunki techniczne i lokalne. Organy egzekwujące prawidłowe stosowanie prawa muszą zawczasu przygotować się nie tylko do kontroli przestrzegania warunków pozwolenia, ale także do uczestniczenia w procesie wydawania pozwolenia na prawach strony, a także do kontroli stopnia przygotowania organów, wydających pozwolenia.
Prowadzone przez Wojewódzkie Inspektoraty Ochrony Środowiska pomiarowe działania inspekcyjne nie mają w zasadzie charakteru wymaganego przez Unię Europejską monitoringu dotrzymywania warunków pozwoleń. Stosunkowo niewielka grupa kilkuset zakładów kontrolowana jest w tym zakresie 2-3 razy w ciągu roku, zaś zdecydowana większość z ponad 30 tys. jednostek znajdujących się w rejestrach wojewódzkich inspektoratów poddawana jest pomiarom raz na kilka lat, a nawet rzadziej.

W szczególności wprowadzenie zintegrowanych pozwoleń wymagać będzie istotnego zwiększenia częstotliwości pomiarów. Należy sądzić, że obciążenie to nie będzie mogło być realizowane przez służby inspekcyjne. Muszą one raczej przygotować się do kontroli jakości wykonywania tego typu pomiarów przez komercyjne akredytowane specjalistyczne laboratoria środowiskowe.

Przygotowując się do podjęcia nowych wyzwań musimy pamiętać, że generalna poprawa stanu środowiska, rosnące problemy społeczne takie jak bezrobocie czy coraz większy margines ubóstwa powodują spadek zainteresowania społeczeństwa stanem środowiska. Kwestie środowiskowe nie znajdują się na liście najważniejszych priorytetów nowych struktur administracyjnych, w tym zwłaszcza nowych struktur samorządowych. Zmniejsza się liczba osób wskazujących na zatrucie środowiska jako zjawisko groźne dla Polaków i Polski. Maleje w środowiskach lokalnych zaufanie do pozarządowych organizacji ekologicznych. Rośnie natomiast liczba osób, które uważają, że po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej nastąpi poprawa stanu środowiska. W tym ostatnim stwierdzeniu Inspekcja Ochrony Środowiska powinna upatrywać swoją przyszłość. Niezbędne wydaje się opracowanie i wdrożenie programu działań, które pozwolą przesunąć środek ciężkości z kontroli i ograniczania zanieczyszczeń na rzecz zapobiegania zanieczyszczeniu, pozwolą wypełnić wymagania pozwoleń zintegrowanych a także zapewnią jednolity poziom ochrony środowiska na terenie całego kraju. Uwzględnianie strat środowiskowych w rachunku ekonomicznym jest warunkiem niezbędnym w celu doprowadzenia do ograniczenia zużycia energii i surowców, zwłaszcza zasobów nieodnawialnych oraz do racjonalizacji wykorzystania wody, przestrzeni i zasobów biologicznych.
Tylko powiązanie szybkiego rozwoju gospodarczego i wzrostu jakości życia ludności z poprawą stanu środowiska przyrodniczego i dążeniem do zachowania go w dobrym stanie dla przyszłych pokoleń warunkuje trwały i zrównoważony rozwój naszego kraju. Zdegradowane środowisko negatywnie wpływa na kondycję społeczną, wyczerpywanie się zasobów naturalnych determinuje warunki prowadzenia działalności gospodarczej.

W nowej, trudnej przyszłości Inspekcja Ochrony Środowiska, jako ważny w tej dziedzinie organ administracji państwowej będzie musiała między innymi zagwarantować, aby każdy korzystający z zasobów środowiska i wprowadzający w nim zmiany, ponosił za to korzystanie i wprowadzanie zmian odpowiednie konsekwencje finansowe.

Wojewódzki inspektor ochrony środowiska pozostaje jedynym organem, uprawnionym do wymierzania administracyjnych kar pieniężnych za:

1. przekroczenie określonych w pozwoleniach ilości lub rodzaju gazów lub pyłów wprowadzanych do powietrza, 
2. przekroczenie określonych w pozwoleniach ilości, stanu lub składu ścieków, 
3. przekroczenie określonej w pozwoleniach ilości pobranej wody, 
4. naruszenie warunków decyzji zatwierdzającej instrukcję eksploatacji składowiska odpadów albo decyzji określającej miejsce i sposób magazynowania odpadów, co do rodzaju i sposobów składowania lub magazynowania odpadów, 
5. przekroczenie określonych w pozwoleniach poziomów hałasu.

Wojewódzki inspektor wymierza administracyjne kary pieniężne poprzez ustalenie wymiaru kary biegnącej lub wymierzenie kary za okres, w którym trwało naruszenie lub przekroczenie. Kara jest wymierzana na podstawie wyników kontroli organów ochrony środowiska lub pomiarów prowadzonych przez podmiot korzystający ze środowiska.

Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska jest również uprawniony do kontroli prawidłowości wnoszenia opłat za korzystanie ze środowiska.

Mapa nr 1
Lokalizacja podmiotów gospodarczych dla których wymagane będzie uzyskanie pozwoleń zintegrowanych.