Przepisy prawne regulujące zasady postępowania z odpadami określały w 2000 roku dwa podstawowe akty prawne: ustawa z dnia 27 czerwca 1997 roku o odpadach oraz ustawa z dnia 13 września 1996 roku o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. 

Rodzaj i ilość wytwarzanych odpadów w danym województwie uzależnione są od zurbanizowania i stopnia rozwoju przemysłowego. Największa ilość wytwarzanych odpadów w województwie podkarpackim to odpady z rolnictwa i przetwórstwa żywności, co wynika z rolniczo-przemysłowego charakteru tych terenów.

Według informacji zebranych przez Inspektorat w komputerowej bazie danych SIGOP prowadzonej w Wydziale Monitoringu Środowiska, w województwie podkarpackim w 2000 roku wytworzono 1266,6 tys. Mg odpadów  (z wyłączeniem odpadów komunalnych), z których:

• 62,3 % wykorzystano,
• 24,5 % tymczasowo gromadzono,
• 1,8 % złożono na składowiskach,
• 1,4 %  unieszkodliwiono. 
     

Wykres nr 20
Odpady (z wyłączeniem odpadów komunalnych) wykorzystane, unieszkodliwione i gromadzone przejściowo w województwie podkarpackim w 2000 roku

Tabela nr 3
Dominujące rodzaje odpadów (z wyłączeniem odpadów komunalnych) wytworzone w województwie podkarpackim w 2000 roku

Najwięcej odpadów powstało z rolnictwa, sadownictwa, hodowli, rybołówstwa, leśnictwa oraz przetwórstwa żywności (grupa 02) oraz odpadów nieorganicznych z procesów termicznych (grupa 10). Ponadto, odpady z grupy 02 i grupy 10 miały w 2000 roku znaczący udział w ogólnej ilości odpadów zarówno tymczasowo gromadzonych (94,9%) jak  i wykorzystanych (72,%).

Największa ilość odpadów (z wyłączeniem odpadów komunalnych) została wytworzona w powiatach: miejskim Tarnobrzeg, przeworskim, ropczycko - sędziszowskim, stalowowolskim, i rzeszowskim.

Wykres nr 21
Ilość wytworzonych odpadów (z wyłączeniem komunalnych) w wybranych powiatach
   
W powiatach tych powstało 77,6% ogólnej ilości odpadów wytworzonych w 2000 roku w wyniku działalności gospodarczej w województwie podkarpackim. W porównaniu do 1999 roku nastąpił wzrost ogólnej ilości wytwarzanych w gospodarce odpadów o 9,4 %.

Jak wynika z przesłanych przez wytwórców danych do bazy SIGOP wzrosła średnio 4 - krotnie ilość odpadów tymczasowo gromadzonych, szczególnie z  grupy 02 i grupy 10. Zmniejszyła się równocześnie ogólna ilość odpadów wykorzystanych z 88,7% do 72,3%.

W 2000 roku w województwie podkarpackim procesom unieszkodliwiania poddano łącznie 3,2 % ogółu wytworzonych odpadów, w tym 1,8 % poprzez umieszczenie na składowisku.

Na terenie województwa w 2000 roku funkcjonowało 20 składowisk odpadów (za wyjątkiem składowisk odpadów komunalnych) o łącznej powierzchni ok. 90 ha. Nagromadzenie odpadów wg stanu na koniec 2000 roku (dane GUS) na składowiskach własnych zakładów wynosiło 51,5 mln Mg, co podobnie jak w 1999 roku klasyfikuje województwo  podkarpackie  na piątym  miejscu  w skali kraju. Powierzchnia nie zrekultywowana składowisk to 317,6 ha ( 9 miejsce w skali kraju).

W ciągu 2000 roku zrekultywowano 11,3 ha powierzchni składowisk, co w odniesieniu do ogólnej powierzchni zrekultywowanej w Polsce daje 5 miejsce w skali kraju. Niemal wszystkie odpady nagromadzone na składowiskach własnych zakładów (99,9%) znajdują się na terenach dużych miast województwa podkarpackiego ( Tarnobrzega, Stalowej  Woli i Przemyśla), przy czym:

• 83,9% to odpady z flotacyjnego wzbogacania rud siarkowych,
• 14,8% mieszanki popiołowo-żużlowe z mokrego odprowadzania odpadów paleniskowych,
• 0,7% odpady z oczyszczania ścieków,
• 0,3% pozostałe.
     

Odpady niebezpieczne  wytwarzane przez jednostki organizacyjne należą do tej grupy odpadów, które z uwagi na swoje pochodzenie, skład chemiczny oraz inne właściwości stanowią zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi albo środowiska. Z tego powodu dla odpadów tych obowiązują szczególne zasady postępowania, określone szczegółowo w przepisach prawnych. 

Na podstawie informacji o odpadach niebezpiecznych, zebranych przez Inspektorat w bazie danych SIGOP, w wytworzonej przez jednostki organizacyjne województwa podkarpackiego w 2000 roku masie odpadów, która wynosiła 1 266 619,1 Mg, odpady niebezpieczne stanowiły jedynie 1,05 % (13 274,4 Mg). W końcu 2000 roku, wg otrzymanych informacji o sposobie postępowania z odpadami niebezpiecznymi wykazano, że:   

• 6 864,7 Mg odpadów wykorzystano (51,7 %),
• 3 735,2 Mg odpadów unieszkodliwiono (28,1 %),
• 2 002,9 Mg odpadów umieszczono na składowisku (15,1 %),
• 1 241,6 Mg odpadów zostało zgromadzone tymczasowo (9,3 %).

Rżnice w bilansie odpadów niebezpiecznych wykorzystanych, unieszkodliwionych czy gromadzonych tymczasowo w stosunku do ich ilości wytworzonych w 2000 roku wynikają z faktu, że niektóre z odpadów niebezpiecznych wytwarzane są zwykle w niewielkich ilościach i przekazywane ze względów ekonomicznych do zakładu unieszkodliwiającego dopiero po zgromadzeniu odpowiedniej ilości, a nie tylko wytworzone w danym roku. Wytworzone w największych ilościach odpady niebezpieczne w grupie 13 to przeważnie odpadowe oleje smarowe i inne oleje nie wymienione w tej grupie. 

Odpady z grupy 05 tworzą głównie ropopochodne szlamy i odpady stałe oraz odpady z odzyskiwania (regeneracji) olejów, a z grupy 19 odpady z fizykochemicznej przeróbki odpadów przemysłowych oraz z oczyszczalni ścieków nie wyspecyfikowane inaczej. 

W grupie 12 dominowały odpady z kształtowania metali i tworzyw sztucznych. Łącznie wymienione w tabeli odpady z czterech grup stanowiły 77,5 % ogółu odpadów niebezpiecznych wytworzonych w 2000 roku w województwie.

Tabela nr 4
Dominujące rodzaje odpadów niebezpiecznych wytworzone w województwie podkarpackim w 2000 roku

Największa ilość odpadów niebezpiecznych została w 2000 roku wytworzona w powiatach:  

• krośnieńskim,   
• stalowowolskim,   
• dębickim,
• jasielskim,
• rzeszowskim.

Odpady wytworzone w powiecie krośnieńskim zostały przeważnie wykorzystane, w powiecie stalowowolskim złożone na składowiskach własnych i innych, a w powiecie dębickim, jasielskim i rzeszowskim unieszkodliwione. 

Na terenie województwa funkcjonuje kilka zakładów, w których pracują instalacje do termicznego unieszkodliwiania odpadów niebezpiecznych oraz innych niż niebezpieczne. Przeznaczone są one zarówno do unieszkodliwiania odpadów, które powstają w tych zakładach jak i odpadów przywożonych z innych zakładów.

Spalarnia odpadów w Zakładach Chemicznych „Organika-Sarzyna” w Nowej Sarzynie unieszkodliwia odpady niebezpieczne wytwarzane w poszczególnych wydziałach produkcyjnych zakładu jak i przekazywane od innych zewnętrznych jednostek. Unieszkodliwiane są w niej odpady z przemysłu syntezy organicznej, odpady opakowań, sorbentów, tkanin, materiałów filtracyjnych i ochronnych a także odpady różne nie ujęte w innych grupach (chemikalia, odpady z czyszczenia zbiorników).

RAF – EKOLOGIA w Jedliczu - eksploatuje od 1997 roku Spalarnię Odpadów Rafineryjnych. W spalarni mogą być unieszkodliwiane między innymi: odpady z przeróbki ropy naftowej, oczyszczania gazu ziemnego oraz wysokotemperaturowej przeróbki węgla, odpady z kształtowania i powierzchniowej obróbki metali i tworzyw sztucznych, oleje odpadowe i odpady z rozpuszczalników organicznych.

RAFINERIA JASŁO w Jaśle eksploatuje specjalistyczną instalację do termicznego przekształcania odpadów niebezpiecznych, głównie wytworzonych w Rafinerii jak i odbieranych od innych zakładów wytwarzających tego rodzaju odpady. Są to przeważnie odpady z przeróbki ropy naftowej, z czyszczenia zbiorników magazynowych po ropie, z odwadniania olejów i inne.

Firma Usługowo-Handlowa „EKO - TOP” w Rzeszowie eksploatuje instalację do unieszkodliwiania odpadów niebezpiecznych i innych niż niebezpieczne. Firma posiada zezwolenie na unieszkodliwianie szerokiej gamy odpadów niebezpiecznych. W instalacji są unieszkodliwiane odpady stałe, ciekłe, w postaci past i szlamów nie zawierające polichlorowanych dwufenyli PCB i trójfenyli PCT oraz chlorofenoli.

ZTS „Erg” w Pustkowie - instalacja do termicznego unieszkodliwiania ścieków przemysłowych i gazów odlotowych została przekazana w styczniu 2001 roku do rozruchu technologicznego. Służy do unieszkodliwiania powstających na terenie zakładu odpadów z przemysłu syntezy organicznej oraz gazów odpadowych.

Odpady, dla których nie ma możliwości unieszkodliwienia czy wykorzystywania na terenie województwa podkarpackiego przekazywane są firmom z terenu całego kraju w celu prawidłowego zagospodarowania .

Odpady komunalne to stałe i ciekłe odpady powstające w gospodarstwach domowych, w obiektach użyteczności publicznej i obsługi ludności, a także w pomieszczeniach użytkowanych na cele biurowe lub socjalne przez wytwarzającego odpady, w tym nieczystości gromadzone w zbiornikach bezodpływowych, porzucone wraki pojazdów mechanicznych oraz odpady uliczne, z wyjątkiem odpadów niebezpiecznych.

Według danych otrzymanych od zarządzających składowiskami odpadów komunalnych oraz gmin, na składowiskach odpadów komunalnych w 2000 roku zostało zdeponowanych ok. 416,4 tys. Mg odpadów komunalnych stałych. Ilość ta oszacowana została przy założeniu, że średni wskaźnik objętościowy odpadów stałych równy jest 260 Mg/dam3, lub uwzględniano rzeczywistą wagę przyjętych na składowisko odpadów, jeśli dane składowisko miało możliwość ich ważenia.

Według danych Inspektoratu oraz ankiet otrzymanych z gmin województwa, odpady komunalne w województwie podkarpackim w 2000 roku gromadzone były na 66 czynnych składowiskach komunalnych, z których 11 nie posiadało uregulowanego stanu formalno-prawnego. Składowiska te miały łączną powierzchnię eksploatacyjną 112,7 ha, przy całkowitej ich powierzchni ok.165,9 ha. Łącznie na składowiskach komunalnych w województwie wg stanu na koniec 2000 roku zgromadzono około 2,7 mln Mg odpadów komunalnych stałych.

Zakończona została w 2000 roku eksploatacja składowiska w Sanoku, zrekultywowane jest składowisko w Przemyślu. Oddano w 2000 roku do eksploatacji nowe składowiska: w Dukli, Stalowej Woli, Jeziórku (gmina Grębów) oraz miejscowości Średnie Wielkie (gmina Zagórz). 

Nadal, podobnie jak w poprzednich latach nie rozwiązany został w większości gmin województwa problem segregacji odpadów i wdrożenie go w systemie zarządzania odpadami komunalnymi w gminie. Według informacji przekazywanych przez gminy, segregacja jeśli nawet jest w pewnym zakresie prowadzona, obejmuje zwykle stłuczkę szklaną, złom, tworzywa sztuczne, rzadziej makulaturę. Sporadyczne są przypadki zorganizowanej zbiórki przez gminę odpadów niebezpiecznych, występujących w strumieniu odpadów komunalnych, takich jak lampy fluorescencyjne, farby, kleje, środki ochrony roślin i inne. Odpady te powinny z uwagi na zagrożenie, jakie stwarzają dla środowiska zostać zagospodarowane zgodnie z wymogami przyjętymi dla odpadów niebezpiecznych.

Według otrzymanych informacji od gmin, największa ilość wyselekcjonowanych odpadów została zebrana przez przedsiębiorstwa gospodarki komunalnej Mielca (409,2 Mg ) oraz Rzeszowa (450 Mg). Wiele gmin informowało jedynie o prowadzonej segregacji odpadów, nie podając bliższych informacji co do ilości zebranych w ten sposób odpadów. Łącznie, jak wynika z otrzymanych informacji, na terenie województwa zebrano przeszło 2 tys. ton wyselekcjonowanych odpadów. Jest to zaledwie 0,5% ogólnej masy odpadów, jakie trafiły na składowiska.

Istnieją jeszcze w województwie gminy, które nie rozwiązały do tej pory problemu odpadów komunalnych na swym terenie i posiadają często składowisko o nieuregulowanym stanie formalno-prawnym. Nadal pojawiają się składowiska „dzikie”, likwidowane sukcesywnie przez gminy. Problemy wynikają częściowo z braku możliwości prawnych wyegzekwowania obowiązku od mieszkańców, szczególnie prywatnych posesji, do przekazywania odpadów komunalnych za pośrednictwem firm komunalnych na składowiska. Brak bodźców ekonomicznych, które umiejętnie wprowadzone w zarządzaniu odpadami komunalnymi mogłyby przyczynić się do wzrostu ilości wyselekcjonowanych  odpadów.
 
Zgodnie z zapisami ustawy z dnia 27 czerwca 1997 roku o odpadach, do odpadów zaliczane są również osady ściekowe. Powstają one w procesie oczyszczania ścieków komunalnych lub przemysłowych, a ich ilość wzrasta wraz ze wzrostem wysokoefektywnych metod biologicznego i chemicznego oczyszczania ścieków.

Według danych GUS, w 2000 roku w województwie podkarpackim wytworzono ogółem 57,9 tys. Mg (ton) suchej masy osadów z oczyszczalni komunalnych i przemysłowych, co plasuje region na 10 miejscu w skali  kraju.
 
Osady z oczyszczalni komunalnych stanowiły w tej masie 37,6 % (21,8 tys. Mg), z których:   

• wykorzystano dla potrzeb rekultywacji 13,3 tys. Mg (61,0%),
• składowano 6,7 tys. Mg (30,8%),
• wykorzystano na cele przemysłowe i rolnicze 1,8 tys. Mg (8,2%).

Wykres nr 22
Gospodarka osadami z komunalnych oczyszczalni ścieków w województwie podkarpackim w 2000 roku

Nie prowadzono w województwie kompostowania osadów oraz ich przekształcania termicznego. W końcu 2000 roku na terenie oczyszczalni województwa na składowiskach, poletkach, lagunach i stawach osadowych nagromadzone zostało 38,5 tys. Mg suchej masy osadów ściekowych. 

Osady z większych oczyszczalni ścieków komunalnych południowo-wschodniej Polski wykorzystywane są do rekultywacji terenów przez Przedsiębiorstwo Rekultywacji Terenów Górniczych „Jeziórko”, zgodnie z założonym „Programem rekultywacji terenów pogórniczych” na okres do 2008 roku. Sytuacja powyższa sprawia, że województwo podkarpackie znalazło się na 4 miejscu w skali kraju pod względem ilości wykorzystanych osadów ściekowych w ten właśnie sposób.

Działania w zakresie gospodarki odpadami wytwarzanymi przez jednostki organizacyjne województwa podkarpackiego  powinny zmierzać głównie do zmniejszenia ilości odpadów deponowanych na składowiskach odpadów, zwiększenia stopnia wykorzystywania odpadów na cele przemysłowe lub nieprzemysłowe oraz, jeśli nie jest możliwe inne rozwiązanie, unieszkodliwianie odpadów.

Zmniejszeniu ilości odpadów komunalnych deponowanych na składowiskach służyć ma organizowana selektywna zbiórka odpadów nadających się do ponownego wykorzystania (szkło, makulatura, tworzywa sztuczne). Gminy sukcesywnie wyposażają jednostki osadnicze w pojemniki do gromadzenia surowców wtórnych.  Konieczne jest kontynuowanie zbiórki odpadów  poprzez rozbudowę tego systemu (rozszerzenie rodzajów zbieranych odpadów również o odpady niebezpieczne  występujące w strumieniu odpadów komunalnych). Szczególnie ważne jest rozwiązanie problemów odpadów komunalnych dwu największych miast województwa - Przemyśla i Rzeszowa poprzez wybudowanie nowego składowiska odpadów komunalnych dla Przemyśla i kontynuowanie przerwanej budowy Zakładu Utylizacji Odpadów Komunalnych w Rzeszowie. Projekt ZUOK rozwiązuje problem wytwarzanych przez oczyszczalnię w Rzeszowie osadów ściekowych, ponieważ przewiduje wspólną fermentację beztlenową osadów ściekowych i frakcji organicznej odpadów komunalnych. 

W południowej części województwa istnieje potrzeba  kompleksowych rozwiązań w zakresie gospodarki odpadami komunalnymi, które uwzględniałyby turystyczno – rolniczy charakter tego regionu i obecność około 235 tys. turystów i kuracjuszy w ciągu roku. Najbardziej obciążona w sezonie ruchu turystycznego gmina Solina  (powiat bieszczadzki) nie ma prawidłowo rozwiązanego sposobu postępowania z odpadami komunalnymi. Podobnie jest w gminie Rymanów (powiat krośnieński).   

Nadal, mimo podjętych działań, największe zaniedbania występują w gospodarce odpadami komunalnymi. Zbyt mało uwagi poświęca się propagowaniu i organizacji selektywnej zbiórki odpadów komunalnych, szczególnie w miejscowościach o dużych walorach przyrodniczych i turystycznych. Dominującym sposobem postępowania z tą grupą odpadów pozostaje ich dogruntowe składowanie.

Mapa nr 11
Sposoby unieszkodliwiania odpadów w województwie podkarpackim