Rozdział I
Ogólna charakterystyka
geograficzno-gospodarcza województwa podkarpackiego
Andrzej Zawada
1.Położenie, ludność, podział administracyjny, sieć rzeczna, szata roślinna
Województwo podkarpackie utworzone zostało z dniem 1 stycznia 1999 r., to jest z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego pań-stwa (Dz.U.Nr 96, poz. 603). Województwo powstało z połączenia byłych województw: rzeszowskiego, przemyskiego i krośnieńskiego oraz włączenia do jego obszaru części tarno-brzeskiego i tarnowskiego.
Położone jest w południowo - wschodniej części Polski i zajmuje powierzchnię 17.9 tys.km2, co stanowi 5.7 % powierzchni kraju.
Wschodnią granicę województwa stanowi granica państwowa z Ukrainą, południową - granica państwowa ze Słowacją, od zachodu województwo graniczy z województwem małopolskim, od północnego zachodu z województwem świętokrzyskim i od północnego wschodu z lubelskim.
Województwo ma charakter rolniczo - przemysłowy i zamieszkuje go 2 131 368 ludności tj. ok. 5,5 % ludności Polski. Ludność zamieszkuje w 45 miastach i 2159 miejscowościach wiejskich.
Ludność wiejska liczy 1 259 466 osób tj. 59 % ogółu ludności. W miastach zamieszkuje 871 902 osoby tj. 41 % ogólnej liczby mieszkańców przy wskaźniku krajowym kształtującym się na poziomie 61,8 %.
Województwo zalicza się do słabiej zaludnionych. Gęstość zaludnienia wynosi 119 osób na 1 km2, przy średniej krajowej wynoszącej 124 osoby na 1 km2. Ludność rozmieszczona jest nierównomiernie. Największa gęstość zaludnienia występuje w miastach i całym pasie środkowym województwa, najmniejsza w części południowej i wschodniej. Najludniejszym powiatem jest powiat łańcucki (172 osoby/km2) a najsłabsze zaludnienie występuje w powiecie bieszczadzkim 26 osób/ km2).
Pod względem administracyjnym w 2001 roku województwo dzieliło się na 160 gmin, 20 powiatów i 4 miasta na prawach powiatu (Rzeszów, Krosno, Tarnobrzeg, Przemyśl). Od 1 stycznia 2002 roku liczba powiatów powiększyła się o powiat leski z gminami: Baligród, Cisna, Lesko, Olszanica, Solina.
Stolicą województwa i największym ośrodkiem miejskim jest Rzeszów liczący ponad 162 tys. ludności.
Inne miasta z największą liczbą ludności to Stalowa Wola (71,3 tys.), Przemyśl (67,9 tys.), Mielec (64,1 tys.), Tarnobrzeg (51,2 tys.) i Krosno (48,8 tys.).
Rzeki województwa podkarpackiego należą w głównej mierze do dorzecza Wisły i zlewiska Morza Bałtyckiego. Wyjątek stanowi wypływająca w powiecie bieszczadzkim niewielka rzeka Strwiąż, należąca do dorzecza Dniestru. Krańcem północno - zachodniej części województwa przepływa rzeka Wisła, do której uchodzą wypływające z Karpat główne rzeki tego regionu: Wisłoka z Ropą, Jasiołką, Wielopolką i Tuszymką oraz San z Wisłokiem i jego dopływami. W rejonie Kotliny Sandomierskiej wypływają Łęg i Trześniówka uchodzące bezpośrednio do Wisły oraz Trzebośnica - lewy dopływ Sanu. Przez północno - wschodnią część województwa przepływają Wisznia i Szkło oraz wypływające z Wału Roztocza Lubaczówka, Tanew i Bukowa - prawe dopływy Sanu.
Przedstawioną sieć rzeczną województwa uzupełnia szereg mniejszych rzek i potoków stanowiących w większości dopływy Wisłoki, Wisłoka i Sanu.
Rzeka Wisłoka w m. Krempna
Szata roślinna podkarpackiego jest bardzo różnorodna i w poszczególnych częściach województwa uzależniona od środowiska geograficznego, klimatu i sposobu użytkowania ziemi.
W północnej części, w rejonie Kotliny Sandomierskiej na piaszczystych glebach występują przeważnie bory sosnowe. Często spo-tyka się także lasy mieszane i liściaste, w których obok sosny występuje jodła, świerk i modrzew, a z drzew liściastych buk, dąb, grab i brzoza.
Na Pogórzu Karpackim lasy występują głównie w szczytowych partiach wzniesień. Duże kompleksy leśne zachowały się w głównym paśmie Pogórza Ciężkowickiego oraz w całej partii Pogórza Przemyskiego. Występują tu głównie lasy mieszane. W niższych terenach Pogórza rośnie grab, dąb, brzoza i sosna, w wyższych partiach: jodła, świerk i buk. Na całym Pogórzu przeważają lasy jodłowo - bukowe.
Najbardziej różnorodna i bogata szata roślinna występuje w południowej, górzystej części województwa.
W Beskidzie Niskim przeważają lasy mieszane jodłowo - bukowe z domieszką jaworu, jesionu, brzozy i wiązów. Spotyka się także skupiska cisów i modrzewia. W partiach szczytowych występują lasy bukowe.
W rejonie Bieszczadów wyróżnia się trzy piętra roślinne: piętro dolin, piętro regla dolnego i piętro połonin. Brak całkowicie lasów świerkowych regla górnego. Przeważający drzewostan lasów w rejonie Bieszczadów stanowią buk i jodła. W niższych terenach górskich występują lasy jodłowe lub mieszane, w wyższych wyłącznie lasy bukowe, często z domieszką jaworu.
Mapa 1. Podział administracyjny województwa podkarpackiego
2.Ukształtowanie powierzchni terenu
Województwo podkarpackie obejmuje swoim zasięgiem 3 odrębne krainy fizjogra-ficzne. Północną część województwa zajmuje nizina Kotliny Sandomierskiej, część środkową Pogórze Karpackie, natomiast część południową obejmują góry Beskidu Niskiego i Bieszczady.
Od strony północno - wschodniej do Kotliny Sandomierskiej przylega fragment pasma wzniesień Roztocza i Wyżyny Lubelskiej, a od północno- zachodniej Wyżyna Opatowska i Niecka Nidziańska.
Z racji swojego położenia obszar województwa podkarpackiego cechuje się znacznym urozmaiceniem rzeźby terenu, różnica między najwyższymi wzniesieniami, a miejscami najniżej położonymi wynosi ponad 1000 m.
Kotlina Sandomierska jest obszarem na ogół wyrównanym, lekko pofałdowanym, o wzniesieniach względnych rzędu kilku do kilkudziesięciu metrów. Pod względem ukształtowania terenu na jej obszarze wyróżnia się kilka oddzielnych krain geograficznych, różniących się znacznie budową i krajobrazem. W północno zachodniej części województwa między Dunajcem a Wisłoką położony jest Płaskowyż Tarnowski. Całą środkową część Kotliny pomiędzy Wisłoką a Sanem zajmuje-Płaskowyż Kolbuszowski, zaś między Sanem i wzniesieniami Roztocza występuje Płaskowyż Tarnogrodzki. Między Płaskowyżem Kolbuszowskim a progiem Pogórza zalega szerokie i płaskie obniżenie zwane Pradoliną Pod-karpacką o średniej wysokości 190 - 220 m n.p.m.
Pogórze Karpackie zajmuje środkową część województwa, zaczyna się na ogół progiem wzniesionym 150 - 200 m n.p.m. ponad obniżeniami podkarpackimi i tworzy pas wzgórz łagodnych i szerokich wyniesionych do około 350 - 400 m n.p.m. W granicach województwa Pogórze Karpackie dzieli się na Pogórze Ciężkowickie pomiędzy Dunajcem (woj. małopolskie) a Wisłokiem, Pogórze Dynowskie ciągnące się na wschód od doliny Wisłoka po dolinę Sanu i Doły Jasielsko - Sanockie stanowiące rozległe obniżenie oddzielające Beskid Niski od Pogórza.
Beskid Niski stanowi człon Beskidów Zachodnich i rozciąga się od granicy województwa na zachodzie poprzez Przełęcz Du-kielską do Przełęczy Łupkowskiej na wschodzie. Stanowią go niewysokie pasma górskie o wysokościach do 850 m n.p.m., ze śródgórskimi obniżeniami.
W części polskiej Karpat Wschodnich w granicach województwa podkarpackiego leży północno - zachodnia część Bieszczadów, która dzieli się na Pogórze Przemyskie i Bieszczady Zachodnie. Pogórze Przemyskie położone jest na wschód od Sanu, Bieszczady Zachodnie rozciągają się od Przełęczy Łupkowskiej na zachodzie do Przełęczy Użockiej na wschodzie. Krajobraz Bieszczadów tworzą głównie pasma wzgórz i gór ciągnące się z północnego zachodu na południowy wschód. Największe wysokości osiągają w szczytach Tarnica 1348 m n.p.m., Halicz 1335 m i Bukowe Berdo 1313 m n.p.m.
3.Budowa geologiczna i surowce mineralne
Ukształtowana w wyniku różnych procesów w dziejach skorupy ziemskiej, budowa geologiczna poszczególnych krain fizjo-graficznych województwa podkarpackiego przedstawia się następująco:
Kotlina Sandomierska zbudowana jest z osadów morza mioceńskiego, iłów i piasków zalegających na starszych utworach ery paleozoicznej i mezozoicznej. Utwory mioceńskie pokryte są przeważnie osadami dyluwialnymi naniesionymi przez lodowiec i rzeki w okresie czwartorzędu. Utwory polodowcowe stanowią gliny, piaski i żwiry, wśród których spotkać można głazy narzutowe. Pozostałością lodowca są piaszczyste wzniesienia i wały morenowe oraz zapadliska, w których po wyschnięciu jezior pozostały podmokłe łąki i torfowiska. Wzdłuż progu Pogórza w tzw. Rynnie Podkarpackiej osadziły się urodzajne lessy.
Beskidy i Pogórze: zbudowane są głównie z utworów fliszowych złożonych ze skał osadowych. Są to naprzemianległe warstwy łupków i piaskowców. Utwory z okresu trzeciorzędu (era kenozoiczna) i kredy (era mezozoiczna) zalegają na starszych utworach triasowych. Bezpośrednio na powierzchni występują utwory czwartorzędowe, są to przeważnie gliny zwietrzelinowe i rumosz skalny. W dolinach zalegają osady żwirów i piasków oraz mady. Na progu Pogórza występują wapienie jurajskie oraz gipsy.
Karpaty należą do typu gór fałdowych systemu alpejskiego. Utwory budujące te góry są silnie zaburzone, przefałdowane i poprzecinane uskokami. Fałdujący się flisz wytworzył szereg jednostek tektonicznych zwanych seriami lub płaszczowinami zróżnicowanych pod względem budowy, składu mineralnego i strukturalnego.
Na Pogórzu brzeg północny budują skały serii innoceramowej, na południu zalega seria śląska, w części zachodniej występują piaskowce ciężkowickie. W zachodnim rejonie Beskidu Niskiego zalega seria grybowska i magurska.
Wschodnią część Beskidu Niskiego i zachodnią część Bieszczadów buduje seria dukielska. Pozostałe rejony Pogórza i Beskidów zbudowane są głównie z warstw serii krośnieńskiej.
Województwo jest dość zasobne w surowce mineralne. Ich występowanie wiąże się bezpośrednio z budową geologiczną danego rejonu. Największe znaczenie gospodarcze mają kopaliny z grupy surowców energetycznych, takie jak ropa naftowa i gaz ziemny.
Ropa naftowa występuje głównie w rejonie Podkarpacia, w pasie długości około 160 km i szerokości 15 - 40 km pomiędzy Ustrzykami Dolnymi, a Gorlicami. Złoża ropy znajdują się także w rejonie Radomyśla Wielkiego, Dębicy, Brzezówki, Nosówki i Przemyśla.
Złoża gazu występują na Podkarpaciu obok ropy naftowej oraz wokół Przemyśla, Jarosławia, Przeworska, Lubaczowa, Rzeszowa, Dębicy, Ropczyc, Łańcuta, Sokołowa i Leżajska. W północnej części Kotliny Sandomierskiej w rejonie Tarnobrzega i Machowa, a także w okolicach Baszni Górnej występują złoża siarki.
Na terenie całego województwa występują obfite zasoby kruszyw budowlanych, a w Broniszowie w powiecie ropczycko-sędziszowskim w Łopuszce Wielkiej koło Kańczugi duże złoża gipsów.
Bogate są zasoby wód mineralnych. Ich występowanie związane jest głównie z osadami fliszu karpackiego i są to w szczególności:
- solanki chlorkowo-węglanowe, z dwoma rejonami występowania - iwonickim i bieszczadzkim,
- solanki z siarkowodorem w rejonie Hyżnego, Nieborowa i Chmielnika o różnym stopniu udokumentowania.
W obrębie wód mineralnych wydzie-lona jest grupa wód leczniczych, udokumentowanych w rejonie Iwonicza i Rymanowa, mających zastosowanie w zabiegach leczniczych i produkcji wody stołowej, soli leczniczej i kosmetyczno-kąpielowej. W rejonie Komańczy występują wody wodoro-węglanowo-siarczkowe, a w Baligrodzie - unikalne w skali europejskiej wodoro-węglanowo-chlorkowo-sodowe ze związkami arsenu.
4.Gleby
Gleba to najbardziej zewnętrzna warstwa skorupy ziemskiej, która w wyniku złożonego procesu oddziaływania różnych czynników zewnętrznych (klimatu, nawodnienia, szaty roślinnej, mikroorganizmów itp.) uległa rozkruszeniu i rozdrobnieniu, pod wpływem zaś długotrwałego współdziałania kompleksu czynników glebotwórczych uległa szeregowi zmian fizycznych oraz chemicznych i stała się zdolna do zaspokojenia potrzeb życiowych roślin.
Gleby występujące na terenie województwa podkarpackiego odpowiadają układowi fizjograficznemu oraz budowie geologicznej. Wyróżnić tu można gleby nizinne, wyżynne i górskie.
Na nizinnych terenach Kotliny Sandomierskiej występują głównie gleby bielicowe wytworzone z piasków, glin, iłów i utworów pyłowych. Znaczny obszar północnej części Kotliny Sandomierskiej zajmują gleby bielicowe wytworzone z piasków wydmowych. Na płaskowyżu Tarnogrodzkim duże powierzchnie zajmują gleby bielicowe wytworzone z utworów pyłowych wodnego pochodzenia.
W dolinach rzek Wisły, Sanu, Wisłoki i Wisłoka zalegają urodzajne mady. W rejonie Jarosławia, Przemyśla i Przeworska występują najlepsze gleby w województwie - czarnoziemy wytworzone z lessów. W rejonie Kotliny Sandomierskiej znajdują się ponadto w mniejszych ilościach gleby torfowiskowe i bagienne oraz czarne ziemie.
Na Przedgórzu występują gleby bielicowe utworzone z lessów. Na terenie Pogórza Karpackiego oraz w kotlinie Dołów Jasielsko-Sanockich występują gleby brunatne i bielicowe pyłowe. Na obszarach wyżynnych i górskich zalegają głównie gleby brunatne i bielicowe, wytworzone ze skał fliszowych. W rejonie Beskidu Niskiego i Bieszczadów występują gleby brunatne i bielicowe gliniaste oraz tzw. gleby szkieletowe. Ponadto w rejonach górskich występują w mniejszych ilościach gleby bagienne i mady.
W ogólnej ocenie gleby województwa poza nielicznymi wyjątkami, należą raczej do gleb ubogich. Większość z nich zaliczyć można do IV i V klasy bonitacyjnej.
5.Klimat
Klimat województwa podkarpackiego związany jest z ukształtowaniem powierzchni i podziałem fizjograficznym. Wyróżnić tu można trzy zasadnicze rejony klimatyczne:
Nizinny klimat północnej części województwa charakteryzuje się długim upalnym latem, ciepłą zimą i stosunkowo niedużą ilością opadów. Przeciętna opadów jest tu najniższa w województwie i wynosi od 565 mm w okolicach Tarnobrzega, do 700 mm na Płaskowyżu Kolbuszowskim. W ciągu roku przeważają wiatry zachodnie.
Klimat w rejonie Pogórza posiada charakter przejściowy między nizinnym a górskim. Średnia opadów wynosi w części zachodniej 700 - 750 mm w części wschodniej 750-800 mm. Przeważają wiatry południowo - zachodnie.
Obszar gór cechuje duża ilość opadów wynosząca 800 - 1000 mm. W niektórych partiach Bieszczadów ilość opadów wzrasta nawet do 1150 - 1200 mm. W ciągu roku występują głównie wiatry południowe.
W wielu rejonach województwa, w dolinach i górskich kotlinach można zaobserwować znaczne odchylenia klimatyczne spowodowane lokalnymi mikroklimatami.
Klimat województwa kształtuje się pod dominującym wpływem oddziaływania mas powietrza kontynentalnego. Obszar leżący w Kotlinie Sandomierskiej jest w ciągu całego roku nieco cieplejszy niż Pogórze. Pogórze a zwł aszcza Góry, cechują duże dobowe amplitudy temperatury powietrza i duże opady.
6.Gospodarka
Województwo podkarpackie w porównaniu do innych części kraju charakteryzuje się odmiennymi warunkami gospodarowania, które wynikają ze zróżnicowanych warunków przyrodniczych, społeczno-gospodarczych, ekonomicznych, a także historycznych.
W oparciu o potencjalne warunki i czynniki rozwoju, wykształciły się trzy podstawowe funkcje województwa w gospodarce krajowej: przemysłowa, rolnicza, turystyczno-rekreacyjna oraz funkcje uzupełniające, które spełniają: komunikacja, budownictwo oraz usługi.
Obecna struktura gospodarki jest wynikiem transformacji systemowej, która w województwie zaznaczyła się wyraźnie wzrostem sektora prywatnego. Aktualnie sektor ten zdecydowanie przewyższa sektor publiczny pod względem liczby zarejestrowanych podmiotów gospodarczych. W sektorze prywatnym funkcjonuje około 130 tys. podmiotów, zaś w publicznym ponad 5 tys. podmiotów.
Z ogólnej liczby zarejestrowanych podmiotów w województwie 13,5 % miało siedzibę na terenie Rzeszowa, 4,8 % na terenie Przemyśla, 3,8 % na terenie Krosna i 3,7 % na terenie Tarnobrzega. Liczba podmiotów gospodarczych (przedsiębiorstwa państwowe, spółdzielnie, spółki prawa handlowego) w przeliczeniu na 10 tys. ludności wynosi 24, przy średniej krajowej - 51.
Wśród aktywnych ośrodków odgrywających dominującą rolę w rozwoju gospodarczym województwa wymienić należy: Rzeszów, Stalową Wolę, Tarnobrzeg, Krosno, Mielec, Przemyśl, Dębicę, Jarosław i Jasło.
W strukturze gałęziowej przemysłu dominują branże: elektromaszynowa, chemiczna i spożywcza. Ważną rolę odgrywają także: przemysł szklarski, materiałów budow-lanych, drzewny i lekki.
W 2001 roku produkcja sprzedana przemysłu była o 3,1 % wyższa niż w 2000 roku.
W wytwarzaniu i zaopatrywaniu w energię elektryczną, gaz, wodę - sprzedaż produkcji wzrosła o 20,3 %, a w przetwórstwie przemysłowym o 2,5 %.
W górnictwie i kopalnictwie produkcja zmniejszyła się o 19,2 %.
W 14 działach przemysłu odnotowano wzrost produkcji sprzedanej. Między innymi wzrosła produkcja wyrobów z metali (o 28,3 %), wyrobów gumowych i z tworzyw sztucznych (o 14,1 %), odzieży i wyrobów futrzarskich (o 7,3 %), mebli i pozostałej działalności produkcyjnej (o 5,6 %) oraz pojazdów mechanicznych (o 4,1 %). Niższa niż w 2000 roku była sprzedaż produkcji w 11 działach, w tym m.in.: pozostałego sprzętu transportowego (o 8,7 %, artykułów spożywczych i napojów (o 5,4 %), a także drewna i wyrobów z drewna oraz ze słomy i wikliny (o 4,0 %).
Przeciętne zatrudnienie w przemyśle w okresie styczeń - grudzień 2001 r. było o 3,9 % niższe w stosunku do przeciętnego zatrudnienia w analogicznym okresie 2000 r., co przy jednoczesnym wzroście produkcji sprzedanej o 3,1 % oznacza wzrost wydajności pracy o 7,2 %.
Ważne funkcje w gospodarce województwa spełnia rolnictwo. W porównaniu do reszty kraju ma ono stosunkowo dobre warunki dla swojego rozwoju. Najlepsze warunki do produkcji rolnej występują w pasie środkowym ciągnącym się od Ropczyc przez Rzeszów do Przemyśla, najsłabsze obejmują część południową tj. Beskid Niski i Bieszczady, a także tereny południowo-wschodnie - Roztocze.
Stosunkowo czysta ekologicznie rolnicza przestrzeń produkcyjna województwa predestynuje je do rozwoju pracochłonnych kierunków produkcji, w tym zdrowej żywności oraz przetwórstwa rolno-spożywczego. Aktualnie największy potencjał przetwórczy skupiony jest w branżach mięsnej, zbożowo-młynarskiej, owocowo-warzywnej, mleczarskiej i cukrowniczej.
Recykling słomy
Zbiory zbóż w 2001 roku wyniosły 803,1 tys. ton i były o 3,7 % wyższe od uzyskanych w roku 2000. Zbiory ziemniaków wyniosły 1386 tys. ton i były o 17,6 % niższe od uzyskanych w 2000 roku.
W rolnictwie województwa podkar-packiego dominuje sektor prywatny, o czym świadczy wysoki około 87 % udział gospo-darstw indywidualnych w ogólnej powierzchni użytków rolnych.
Podstawowym problemem w efektyw-nym rozwoju rolnictwa jest znaczne przeludnienie wsi i bardzo wysokie rozdrobnienie gospodarstw.
Gospodarstwa o powierzchni od 1 - 5 ha stanowią ponad 80 % ogólnej ilości gospodarstw rolnych. Największe rozdrobnienie gospodarstw występuje w południowej i wschodniej części województwa. Taka sytuacja rzutuje na relatywnie niską towarowość rolnictwa, co z kolei wpływa na słabą kondycję ekonomiczną gospodarstw. Z tych też względów niezbędne jest tworzenie na obszarach wiejskich nowych miejsc pracy poza rolnictwem, w usługach, rzemiośle i drobnym przetwórstwie oraz agroturystyce. Konieczne wydają się także działania zmierzające do budowy i organizacji rynku rolnego wyposażonego w nowoczesną infrastrukturę i instytucje związane z jego funkcjonowaniem a także modernizacja strukturalna rolnictwa.
Istotnym elementem, który może sty-mulować rozwój gospodarczy i społeczny województwa jest turystyka.
Obszar województwa charakteryzuje się znaczącymi walorami i atrakcyjnością turystyczną. Na tym terenie występują unikatowe niejednokrotnie wartości przyrodniczo-krajobrazowe, tereny podgórskie i górskie z naturalnym krajobrazem, duże kompleksy leśne, bogata flora i fauna, liczne zabytki kultury materialnej, bogaty folklor, zasobne źródła wód mineralnych i leczniczych.
O wysokiej wartości przyrodniczo-krajobrazowej i atrakcyjności turystyczno-wypoczynkowej świadczy m.in. istnienie w województwie dwóch parków narodowych, licznych rezerwatów, obszarów chronionego krajobrazu, parków krajobrazowych, a także funkcjonowanie uzdrowisk w Iwoniczu, Rymanowie, Horyńcu i Polańczyku.
Najlepszą infrastrukturę turystyczną posiadają powiaty: bieszczadzki, krośnieński, sanocki i jasielski oraz miasta Rzeszów i Przemyśl.
Baza noclegowa turystyki w 2000 r. to 427 obiektów i nieco ponad 22 tys. miejsc noclegowych.
Pomimo faktu, że województwo posiada dobre środowiskowe warunki do rozwoju turystyki rekreacyjnej, aktywnej, kwalifikowanej, miejskiej i kulturowej, biznesowej i in. to naturalne walory wykorzystywane są w niewielkim stopniu.
Dla zapewnienia rozwoju turystyki, rekreacji i wypoczynku oraz efektywniejszego wykorzystania istniejących walorów przyrodniczo-krajobrazowych, niezbędna jest stała rozbudowa i modernizacja szeroko rozumianej infrastruktury turystycznej i podnoszenie jakości usług związanych z tą dziedziną gospodarki.
Istotne znaczenie dla gospodarczego rozwoju województwa posiadają również funkcje uzupełniające tj. komunikacja i budownictwo.
Rozwój sieci komunikacyjnej w województwie uwarunkowany jest przede wszystkim położeniem geograficznym. Krzyżują się tu bowiem arterie komunikacyjne, handlowe i transportowe o znaczeniu między-narodowym, krajowym i regionalnym na kierunkach zachód-wschód oraz północ-południe.
Układ najważniejszych powiązań ko-munikacyjnych w województwie stanowią drogi krajowe o relacjach:
Stan techniczny krajowej sieci drogo-wej jest niezadowalający - tylko 11 % może być uznane za dobrą, nie wymagającą żadnych zabiegów technicznych.
W sieci kolejowej największą rolę od-grywają:
Województwo podkarpackie utworzone zostało z dniem 1 stycznia 1999 r., to jest z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego pań-stwa (Dz.U.Nr 96, poz. 603). Województwo powstało z połączenia byłych województw: rzeszowskiego, przemyskiego i krośnieńskiego oraz włączenia do jego obszaru części tarno-brzeskiego i tarnowskiego.
Położone jest w południowo - wschodniej części Polski i zajmuje powierzchnię 17.9 tys.km2, co stanowi 5.7 % powierzchni kraju.
Wschodnią granicę województwa stanowi granica państwowa z Ukrainą, południową - granica państwowa ze Słowacją, od zachodu województwo graniczy z województwem małopolskim, od północnego zachodu z województwem świętokrzyskim i od północnego wschodu z lubelskim.
Województwo ma charakter rolniczo - przemysłowy i zamieszkuje go 2 131 368 ludności tj. ok. 5,5 % ludności Polski. Ludność zamieszkuje w 45 miastach i 2159 miejscowościach wiejskich.
Ludność wiejska liczy 1 259 466 osób tj. 59 % ogółu ludności. W miastach zamieszkuje 871 902 osoby tj. 41 % ogólnej liczby mieszkańców przy wskaźniku krajowym kształtującym się na poziomie 61,8 %.
Województwo zalicza się do słabiej zaludnionych. Gęstość zaludnienia wynosi 119 osób na 1 km2, przy średniej krajowej wynoszącej 124 osoby na 1 km2. Ludność rozmieszczona jest nierównomiernie. Największa gęstość zaludnienia występuje w miastach i całym pasie środkowym województwa, najmniejsza w części południowej i wschodniej. Najludniejszym powiatem jest powiat łańcucki (172 osoby/km2) a najsłabsze zaludnienie występuje w powiecie bieszczadzkim 26 osób/ km2).
Pod względem administracyjnym w 2001 roku województwo dzieliło się na 160 gmin, 20 powiatów i 4 miasta na prawach powiatu (Rzeszów, Krosno, Tarnobrzeg, Przemyśl). Od 1 stycznia 2002 roku liczba powiatów powiększyła się o powiat leski z gminami: Baligród, Cisna, Lesko, Olszanica, Solina.
Stolicą województwa i największym ośrodkiem miejskim jest Rzeszów liczący ponad 162 tys. ludności.
Inne miasta z największą liczbą ludności to Stalowa Wola (71,3 tys.), Przemyśl (67,9 tys.), Mielec (64,1 tys.), Tarnobrzeg (51,2 tys.) i Krosno (48,8 tys.).
Rzeki województwa podkarpackiego należą w głównej mierze do dorzecza Wisły i zlewiska Morza Bałtyckiego. Wyjątek stanowi wypływająca w powiecie bieszczadzkim niewielka rzeka Strwiąż, należąca do dorzecza Dniestru. Krańcem północno - zachodniej części województwa przepływa rzeka Wisła, do której uchodzą wypływające z Karpat główne rzeki tego regionu: Wisłoka z Ropą, Jasiołką, Wielopolką i Tuszymką oraz San z Wisłokiem i jego dopływami. W rejonie Kotliny Sandomierskiej wypływają Łęg i Trześniówka uchodzące bezpośrednio do Wisły oraz Trzebośnica - lewy dopływ Sanu. Przez północno - wschodnią część województwa przepływają Wisznia i Szkło oraz wypływające z Wału Roztocza Lubaczówka, Tanew i Bukowa - prawe dopływy Sanu.
Przedstawioną sieć rzeczną województwa uzupełnia szereg mniejszych rzek i potoków stanowiących w większości dopływy Wisłoki, Wisłoka i Sanu.
Rzeka Wisłoka w m. Krempna
Szata roślinna podkarpackiego jest bardzo różnorodna i w poszczególnych częściach województwa uzależniona od środowiska geograficznego, klimatu i sposobu użytkowania ziemi.
W północnej części, w rejonie Kotliny Sandomierskiej na piaszczystych glebach występują przeważnie bory sosnowe. Często spo-tyka się także lasy mieszane i liściaste, w których obok sosny występuje jodła, świerk i modrzew, a z drzew liściastych buk, dąb, grab i brzoza.
Na Pogórzu Karpackim lasy występują głównie w szczytowych partiach wzniesień. Duże kompleksy leśne zachowały się w głównym paśmie Pogórza Ciężkowickiego oraz w całej partii Pogórza Przemyskiego. Występują tu głównie lasy mieszane. W niższych terenach Pogórza rośnie grab, dąb, brzoza i sosna, w wyższych partiach: jodła, świerk i buk. Na całym Pogórzu przeważają lasy jodłowo - bukowe.
Najbardziej różnorodna i bogata szata roślinna występuje w południowej, górzystej części województwa.
W Beskidzie Niskim przeważają lasy mieszane jodłowo - bukowe z domieszką jaworu, jesionu, brzozy i wiązów. Spotyka się także skupiska cisów i modrzewia. W partiach szczytowych występują lasy bukowe.
W rejonie Bieszczadów wyróżnia się trzy piętra roślinne: piętro dolin, piętro regla dolnego i piętro połonin. Brak całkowicie lasów świerkowych regla górnego. Przeważający drzewostan lasów w rejonie Bieszczadów stanowią buk i jodła. W niższych terenach górskich występują lasy jodłowe lub mieszane, w wyższych wyłącznie lasy bukowe, często z domieszką jaworu.
Mapa 1. Podział administracyjny województwa podkarpackiego
2.Ukształtowanie powierzchni terenu
Województwo podkarpackie obejmuje swoim zasięgiem 3 odrębne krainy fizjogra-ficzne. Północną część województwa zajmuje nizina Kotliny Sandomierskiej, część środkową Pogórze Karpackie, natomiast część południową obejmują góry Beskidu Niskiego i Bieszczady.
Od strony północno - wschodniej do Kotliny Sandomierskiej przylega fragment pasma wzniesień Roztocza i Wyżyny Lubelskiej, a od północno- zachodniej Wyżyna Opatowska i Niecka Nidziańska.
Z racji swojego położenia obszar województwa podkarpackiego cechuje się znacznym urozmaiceniem rzeźby terenu, różnica między najwyższymi wzniesieniami, a miejscami najniżej położonymi wynosi ponad 1000 m.
Kotlina Sandomierska jest obszarem na ogół wyrównanym, lekko pofałdowanym, o wzniesieniach względnych rzędu kilku do kilkudziesięciu metrów. Pod względem ukształtowania terenu na jej obszarze wyróżnia się kilka oddzielnych krain geograficznych, różniących się znacznie budową i krajobrazem. W północno zachodniej części województwa między Dunajcem a Wisłoką położony jest Płaskowyż Tarnowski. Całą środkową część Kotliny pomiędzy Wisłoką a Sanem zajmuje-Płaskowyż Kolbuszowski, zaś między Sanem i wzniesieniami Roztocza występuje Płaskowyż Tarnogrodzki. Między Płaskowyżem Kolbuszowskim a progiem Pogórza zalega szerokie i płaskie obniżenie zwane Pradoliną Pod-karpacką o średniej wysokości 190 - 220 m n.p.m.
Pogórze Karpackie zajmuje środkową część województwa, zaczyna się na ogół progiem wzniesionym 150 - 200 m n.p.m. ponad obniżeniami podkarpackimi i tworzy pas wzgórz łagodnych i szerokich wyniesionych do około 350 - 400 m n.p.m. W granicach województwa Pogórze Karpackie dzieli się na Pogórze Ciężkowickie pomiędzy Dunajcem (woj. małopolskie) a Wisłokiem, Pogórze Dynowskie ciągnące się na wschód od doliny Wisłoka po dolinę Sanu i Doły Jasielsko - Sanockie stanowiące rozległe obniżenie oddzielające Beskid Niski od Pogórza.
Beskid Niski stanowi człon Beskidów Zachodnich i rozciąga się od granicy województwa na zachodzie poprzez Przełęcz Du-kielską do Przełęczy Łupkowskiej na wschodzie. Stanowią go niewysokie pasma górskie o wysokościach do 850 m n.p.m., ze śródgórskimi obniżeniami.
W części polskiej Karpat Wschodnich w granicach województwa podkarpackiego leży północno - zachodnia część Bieszczadów, która dzieli się na Pogórze Przemyskie i Bieszczady Zachodnie. Pogórze Przemyskie położone jest na wschód od Sanu, Bieszczady Zachodnie rozciągają się od Przełęczy Łupkowskiej na zachodzie do Przełęczy Użockiej na wschodzie. Krajobraz Bieszczadów tworzą głównie pasma wzgórz i gór ciągnące się z północnego zachodu na południowy wschód. Największe wysokości osiągają w szczytach Tarnica 1348 m n.p.m., Halicz 1335 m i Bukowe Berdo 1313 m n.p.m.
3.Budowa geologiczna i surowce mineralne
Ukształtowana w wyniku różnych procesów w dziejach skorupy ziemskiej, budowa geologiczna poszczególnych krain fizjo-graficznych województwa podkarpackiego przedstawia się następująco:
Kotlina Sandomierska zbudowana jest z osadów morza mioceńskiego, iłów i piasków zalegających na starszych utworach ery paleozoicznej i mezozoicznej. Utwory mioceńskie pokryte są przeważnie osadami dyluwialnymi naniesionymi przez lodowiec i rzeki w okresie czwartorzędu. Utwory polodowcowe stanowią gliny, piaski i żwiry, wśród których spotkać można głazy narzutowe. Pozostałością lodowca są piaszczyste wzniesienia i wały morenowe oraz zapadliska, w których po wyschnięciu jezior pozostały podmokłe łąki i torfowiska. Wzdłuż progu Pogórza w tzw. Rynnie Podkarpackiej osadziły się urodzajne lessy.
Beskidy i Pogórze: zbudowane są głównie z utworów fliszowych złożonych ze skał osadowych. Są to naprzemianległe warstwy łupków i piaskowców. Utwory z okresu trzeciorzędu (era kenozoiczna) i kredy (era mezozoiczna) zalegają na starszych utworach triasowych. Bezpośrednio na powierzchni występują utwory czwartorzędowe, są to przeważnie gliny zwietrzelinowe i rumosz skalny. W dolinach zalegają osady żwirów i piasków oraz mady. Na progu Pogórza występują wapienie jurajskie oraz gipsy.
Karpaty należą do typu gór fałdowych systemu alpejskiego. Utwory budujące te góry są silnie zaburzone, przefałdowane i poprzecinane uskokami. Fałdujący się flisz wytworzył szereg jednostek tektonicznych zwanych seriami lub płaszczowinami zróżnicowanych pod względem budowy, składu mineralnego i strukturalnego.
Na Pogórzu brzeg północny budują skały serii innoceramowej, na południu zalega seria śląska, w części zachodniej występują piaskowce ciężkowickie. W zachodnim rejonie Beskidu Niskiego zalega seria grybowska i magurska.
Wschodnią część Beskidu Niskiego i zachodnią część Bieszczadów buduje seria dukielska. Pozostałe rejony Pogórza i Beskidów zbudowane są głównie z warstw serii krośnieńskiej.
Województwo jest dość zasobne w surowce mineralne. Ich występowanie wiąże się bezpośrednio z budową geologiczną danego rejonu. Największe znaczenie gospodarcze mają kopaliny z grupy surowców energetycznych, takie jak ropa naftowa i gaz ziemny.
Ropa naftowa występuje głównie w rejonie Podkarpacia, w pasie długości około 160 km i szerokości 15 - 40 km pomiędzy Ustrzykami Dolnymi, a Gorlicami. Złoża ropy znajdują się także w rejonie Radomyśla Wielkiego, Dębicy, Brzezówki, Nosówki i Przemyśla.
Złoża gazu występują na Podkarpaciu obok ropy naftowej oraz wokół Przemyśla, Jarosławia, Przeworska, Lubaczowa, Rzeszowa, Dębicy, Ropczyc, Łańcuta, Sokołowa i Leżajska. W północnej części Kotliny Sandomierskiej w rejonie Tarnobrzega i Machowa, a także w okolicach Baszni Górnej występują złoża siarki.
Na terenie całego województwa występują obfite zasoby kruszyw budowlanych, a w Broniszowie w powiecie ropczycko-sędziszowskim w Łopuszce Wielkiej koło Kańczugi duże złoża gipsów.
Bogate są zasoby wód mineralnych. Ich występowanie związane jest głównie z osadami fliszu karpackiego i są to w szczególności:
- solanki chlorkowo-węglanowe, z dwoma rejonami występowania - iwonickim i bieszczadzkim,
- solanki z siarkowodorem w rejonie Hyżnego, Nieborowa i Chmielnika o różnym stopniu udokumentowania.
W obrębie wód mineralnych wydzie-lona jest grupa wód leczniczych, udokumentowanych w rejonie Iwonicza i Rymanowa, mających zastosowanie w zabiegach leczniczych i produkcji wody stołowej, soli leczniczej i kosmetyczno-kąpielowej. W rejonie Komańczy występują wody wodoro-węglanowo-siarczkowe, a w Baligrodzie - unikalne w skali europejskiej wodoro-węglanowo-chlorkowo-sodowe ze związkami arsenu.
4.Gleby
Gleba to najbardziej zewnętrzna warstwa skorupy ziemskiej, która w wyniku złożonego procesu oddziaływania różnych czynników zewnętrznych (klimatu, nawodnienia, szaty roślinnej, mikroorganizmów itp.) uległa rozkruszeniu i rozdrobnieniu, pod wpływem zaś długotrwałego współdziałania kompleksu czynników glebotwórczych uległa szeregowi zmian fizycznych oraz chemicznych i stała się zdolna do zaspokojenia potrzeb życiowych roślin.
Gleby występujące na terenie województwa podkarpackiego odpowiadają układowi fizjograficznemu oraz budowie geologicznej. Wyróżnić tu można gleby nizinne, wyżynne i górskie.
Na nizinnych terenach Kotliny Sandomierskiej występują głównie gleby bielicowe wytworzone z piasków, glin, iłów i utworów pyłowych. Znaczny obszar północnej części Kotliny Sandomierskiej zajmują gleby bielicowe wytworzone z piasków wydmowych. Na płaskowyżu Tarnogrodzkim duże powierzchnie zajmują gleby bielicowe wytworzone z utworów pyłowych wodnego pochodzenia.
W dolinach rzek Wisły, Sanu, Wisłoki i Wisłoka zalegają urodzajne mady. W rejonie Jarosławia, Przemyśla i Przeworska występują najlepsze gleby w województwie - czarnoziemy wytworzone z lessów. W rejonie Kotliny Sandomierskiej znajdują się ponadto w mniejszych ilościach gleby torfowiskowe i bagienne oraz czarne ziemie.
Na Przedgórzu występują gleby bielicowe utworzone z lessów. Na terenie Pogórza Karpackiego oraz w kotlinie Dołów Jasielsko-Sanockich występują gleby brunatne i bielicowe pyłowe. Na obszarach wyżynnych i górskich zalegają głównie gleby brunatne i bielicowe, wytworzone ze skał fliszowych. W rejonie Beskidu Niskiego i Bieszczadów występują gleby brunatne i bielicowe gliniaste oraz tzw. gleby szkieletowe. Ponadto w rejonach górskich występują w mniejszych ilościach gleby bagienne i mady.
W ogólnej ocenie gleby województwa poza nielicznymi wyjątkami, należą raczej do gleb ubogich. Większość z nich zaliczyć można do IV i V klasy bonitacyjnej.
5.Klimat
Klimat województwa podkarpackiego związany jest z ukształtowaniem powierzchni i podziałem fizjograficznym. Wyróżnić tu można trzy zasadnicze rejony klimatyczne:
- nizinny: obejmujący północną część woje-wództwa - Kotlina Sandomierska,
- podgórski: obejmujący środkową część województwa - Pogórze Karpackie,
- górski: obejmujący południową część wo-jewództwa - Beskid Niski i Bieszczady.
Nizinny klimat północnej części województwa charakteryzuje się długim upalnym latem, ciepłą zimą i stosunkowo niedużą ilością opadów. Przeciętna opadów jest tu najniższa w województwie i wynosi od 565 mm w okolicach Tarnobrzega, do 700 mm na Płaskowyżu Kolbuszowskim. W ciągu roku przeważają wiatry zachodnie.
Klimat w rejonie Pogórza posiada charakter przejściowy między nizinnym a górskim. Średnia opadów wynosi w części zachodniej 700 - 750 mm w części wschodniej 750-800 mm. Przeważają wiatry południowo - zachodnie.
Obszar gór cechuje duża ilość opadów wynosząca 800 - 1000 mm. W niektórych partiach Bieszczadów ilość opadów wzrasta nawet do 1150 - 1200 mm. W ciągu roku występują głównie wiatry południowe.
W wielu rejonach województwa, w dolinach i górskich kotlinach można zaobserwować znaczne odchylenia klimatyczne spowodowane lokalnymi mikroklimatami.
Klimat województwa kształtuje się pod dominującym wpływem oddziaływania mas powietrza kontynentalnego. Obszar leżący w Kotlinie Sandomierskiej jest w ciągu całego roku nieco cieplejszy niż Pogórze. Pogórze a zwł aszcza Góry, cechują duże dobowe amplitudy temperatury powietrza i duże opady.
6.Gospodarka
Województwo podkarpackie w porównaniu do innych części kraju charakteryzuje się odmiennymi warunkami gospodarowania, które wynikają ze zróżnicowanych warunków przyrodniczych, społeczno-gospodarczych, ekonomicznych, a także historycznych.
W oparciu o potencjalne warunki i czynniki rozwoju, wykształciły się trzy podstawowe funkcje województwa w gospodarce krajowej: przemysłowa, rolnicza, turystyczno-rekreacyjna oraz funkcje uzupełniające, które spełniają: komunikacja, budownictwo oraz usługi.
Obecna struktura gospodarki jest wynikiem transformacji systemowej, która w województwie zaznaczyła się wyraźnie wzrostem sektora prywatnego. Aktualnie sektor ten zdecydowanie przewyższa sektor publiczny pod względem liczby zarejestrowanych podmiotów gospodarczych. W sektorze prywatnym funkcjonuje około 130 tys. podmiotów, zaś w publicznym ponad 5 tys. podmiotów.
Z ogólnej liczby zarejestrowanych podmiotów w województwie 13,5 % miało siedzibę na terenie Rzeszowa, 4,8 % na terenie Przemyśla, 3,8 % na terenie Krosna i 3,7 % na terenie Tarnobrzega. Liczba podmiotów gospodarczych (przedsiębiorstwa państwowe, spółdzielnie, spółki prawa handlowego) w przeliczeniu na 10 tys. ludności wynosi 24, przy średniej krajowej - 51.
Wśród aktywnych ośrodków odgrywających dominującą rolę w rozwoju gospodarczym województwa wymienić należy: Rzeszów, Stalową Wolę, Tarnobrzeg, Krosno, Mielec, Przemyśl, Dębicę, Jarosław i Jasło.
W strukturze gałęziowej przemysłu dominują branże: elektromaszynowa, chemiczna i spożywcza. Ważną rolę odgrywają także: przemysł szklarski, materiałów budow-lanych, drzewny i lekki.
W 2001 roku produkcja sprzedana przemysłu była o 3,1 % wyższa niż w 2000 roku.
W wytwarzaniu i zaopatrywaniu w energię elektryczną, gaz, wodę - sprzedaż produkcji wzrosła o 20,3 %, a w przetwórstwie przemysłowym o 2,5 %.
W górnictwie i kopalnictwie produkcja zmniejszyła się o 19,2 %.
W 14 działach przemysłu odnotowano wzrost produkcji sprzedanej. Między innymi wzrosła produkcja wyrobów z metali (o 28,3 %), wyrobów gumowych i z tworzyw sztucznych (o 14,1 %), odzieży i wyrobów futrzarskich (o 7,3 %), mebli i pozostałej działalności produkcyjnej (o 5,6 %) oraz pojazdów mechanicznych (o 4,1 %). Niższa niż w 2000 roku była sprzedaż produkcji w 11 działach, w tym m.in.: pozostałego sprzętu transportowego (o 8,7 %, artykułów spożywczych i napojów (o 5,4 %), a także drewna i wyrobów z drewna oraz ze słomy i wikliny (o 4,0 %).
Przeciętne zatrudnienie w przemyśle w okresie styczeń - grudzień 2001 r. było o 3,9 % niższe w stosunku do przeciętnego zatrudnienia w analogicznym okresie 2000 r., co przy jednoczesnym wzroście produkcji sprzedanej o 3,1 % oznacza wzrost wydajności pracy o 7,2 %.
Ważne funkcje w gospodarce województwa spełnia rolnictwo. W porównaniu do reszty kraju ma ono stosunkowo dobre warunki dla swojego rozwoju. Najlepsze warunki do produkcji rolnej występują w pasie środkowym ciągnącym się od Ropczyc przez Rzeszów do Przemyśla, najsłabsze obejmują część południową tj. Beskid Niski i Bieszczady, a także tereny południowo-wschodnie - Roztocze.
Stosunkowo czysta ekologicznie rolnicza przestrzeń produkcyjna województwa predestynuje je do rozwoju pracochłonnych kierunków produkcji, w tym zdrowej żywności oraz przetwórstwa rolno-spożywczego. Aktualnie największy potencjał przetwórczy skupiony jest w branżach mięsnej, zbożowo-młynarskiej, owocowo-warzywnej, mleczarskiej i cukrowniczej.
Recykling słomy
Zbiory zbóż w 2001 roku wyniosły 803,1 tys. ton i były o 3,7 % wyższe od uzyskanych w roku 2000. Zbiory ziemniaków wyniosły 1386 tys. ton i były o 17,6 % niższe od uzyskanych w 2000 roku.
W rolnictwie województwa podkar-packiego dominuje sektor prywatny, o czym świadczy wysoki około 87 % udział gospo-darstw indywidualnych w ogólnej powierzchni użytków rolnych.
Podstawowym problemem w efektyw-nym rozwoju rolnictwa jest znaczne przeludnienie wsi i bardzo wysokie rozdrobnienie gospodarstw.
Gospodarstwa o powierzchni od 1 - 5 ha stanowią ponad 80 % ogólnej ilości gospodarstw rolnych. Największe rozdrobnienie gospodarstw występuje w południowej i wschodniej części województwa. Taka sytuacja rzutuje na relatywnie niską towarowość rolnictwa, co z kolei wpływa na słabą kondycję ekonomiczną gospodarstw. Z tych też względów niezbędne jest tworzenie na obszarach wiejskich nowych miejsc pracy poza rolnictwem, w usługach, rzemiośle i drobnym przetwórstwie oraz agroturystyce. Konieczne wydają się także działania zmierzające do budowy i organizacji rynku rolnego wyposażonego w nowoczesną infrastrukturę i instytucje związane z jego funkcjonowaniem a także modernizacja strukturalna rolnictwa.
Istotnym elementem, który może sty-mulować rozwój gospodarczy i społeczny województwa jest turystyka.
Obszar województwa charakteryzuje się znaczącymi walorami i atrakcyjnością turystyczną. Na tym terenie występują unikatowe niejednokrotnie wartości przyrodniczo-krajobrazowe, tereny podgórskie i górskie z naturalnym krajobrazem, duże kompleksy leśne, bogata flora i fauna, liczne zabytki kultury materialnej, bogaty folklor, zasobne źródła wód mineralnych i leczniczych.
O wysokiej wartości przyrodniczo-krajobrazowej i atrakcyjności turystyczno-wypoczynkowej świadczy m.in. istnienie w województwie dwóch parków narodowych, licznych rezerwatów, obszarów chronionego krajobrazu, parków krajobrazowych, a także funkcjonowanie uzdrowisk w Iwoniczu, Rymanowie, Horyńcu i Polańczyku.
Najlepszą infrastrukturę turystyczną posiadają powiaty: bieszczadzki, krośnieński, sanocki i jasielski oraz miasta Rzeszów i Przemyśl.
Baza noclegowa turystyki w 2000 r. to 427 obiektów i nieco ponad 22 tys. miejsc noclegowych.
Pomimo faktu, że województwo posiada dobre środowiskowe warunki do rozwoju turystyki rekreacyjnej, aktywnej, kwalifikowanej, miejskiej i kulturowej, biznesowej i in. to naturalne walory wykorzystywane są w niewielkim stopniu.
Dla zapewnienia rozwoju turystyki, rekreacji i wypoczynku oraz efektywniejszego wykorzystania istniejących walorów przyrodniczo-krajobrazowych, niezbędna jest stała rozbudowa i modernizacja szeroko rozumianej infrastruktury turystycznej i podnoszenie jakości usług związanych z tą dziedziną gospodarki.
Istotne znaczenie dla gospodarczego rozwoju województwa posiadają również funkcje uzupełniające tj. komunikacja i budownictwo.
Rozwój sieci komunikacyjnej w województwie uwarunkowany jest przede wszystkim położeniem geograficznym. Krzyżują się tu bowiem arterie komunikacyjne, handlowe i transportowe o znaczeniu między-narodowym, krajowym i regionalnym na kierunkach zachód-wschód oraz północ-południe.
Układ najważniejszych powiązań ko-munikacyjnych w województwie stanowią drogi krajowe o relacjach:
- Drezno - granica państwa - Wrocław - Kraków - Rzeszów - granica państwa - Lwów. Ta oś komunikacji drogowej w przyszłości ma być wzmocniona budową autostrady A4,
- Jasło - Krosno - Sanok - Przemyśl,
- Radom - Rzeszów - granica państwa - Ko-szyce,
- Rzeszów - Nisko - Lublin - Białystok - gra-nica państwa - Litwa.
Stan techniczny krajowej sieci drogo-wej jest niezadowalający - tylko 11 % może być uznane za dobrą, nie wymagającą żadnych zabiegów technicznych.
W sieci kolejowej największą rolę od-grywają:
- magistrala kolejowa o znaczeniu międzyna-rodowym relacji: Drezno - granica państwa - Wrocław - Kraków - Rzeszów - Medyka - granica państwa - Lwów,
- szerokotorowa linia kolejowa LHS relacji: Śląsk - woj. świętokrzyskie - woj. podkarpackie - woj. lubelskie - granica państwa - Ukraina,
- linie kolejowe:
- Łódź - Sandomierz - Dębica,
- Stróże Jasło - Krosno - Zagórz - Ustrzyki Dolne - Krościenko (granica państwa),
- Przeworsk - Rozwadów - Lublin,
- Rzeszów - Tarnobrzeg,
- Rzeszów - Jasło,
- Zagórz - Łupków - granica państwa - Słowacja,
- Munina - Hrebenne.